Всё для Учёбы — студенческий файлообменник
1 монета
docx

Студенческий документ № 020577 из ГЭИ

П?н: Информатика

Информатика п?ніні? ма?саты мен міндетін т?сіндірі?із. Информатика - есептеу техникасы ??ралдарыны? к?мегімен а?паратты ?абылдау, ??ру, са?тау, т?рлендіру, ??деу ж?не жеткізу т?сілдерін ж?йеге келтіретін техникалы? ?ылыми п?н. Я?ни, Информатика - а?паратты? процесстерді зерттейтін ?ылым.

А?паратты? процесстерді ??дейтін негізгі ??рал - компьютер. А?паратты автоматты ??деу - б?л арнайы т?зілген программа бойынша адамзат баласыны? ?атысуынсыз негізгі м?ліметтерді енгізгеннен кейін ?андай да бір н?тижеге жеткенге дейінгі а?паратты? ??делуі.

Негізгі м?ліметтер ??рамы мыналардан т?рады:

М?тіндік а?парат - о?улы?та?ы м?лімет, д?птердегі шы?арма, ауа райы, радио ар?ылы таратыл?ан м?лімет ж?не т.б.;

Санды? а?парат - к?бейту кестесі, арифметикалы? мысал, хоккей ойыныны? есебі ж?не т.б.;

Графикалы? а?парат - суреттер, схемалар, сызулар, фотосуреттер ж?не т.б.;

Музыкалы? (дыбысты?) а?парат - дыбыс, музыка;

Бейнеа?парат - т?рлі-т?сті графика, дыбыс, к?ркем фильмдер, екі ?лшемді, ?ш ?лшемді ?оз?алмалы объектілер.

Информатика п?нінні? негізгі м?селесі - есептеу техникасыны? аппаратты? ж?не программалы? ??ралдарымен ж?мыс істеу т?сілдерін ж?йелеу.

Дербес компьютерді? классикалы? архитектурасын сипатта?ыз. Фон Нейман принципін т?сіндірі?із. Есептеу техникасыны? даму тарихы ерте кезден-а? басталды: XVII ?асырды? 40-жылдарында Б.Паскаль - сандарды ?оса алатын механикалы? ??рыл?ыны ойлап тапты; XVIII ?асырда В.Лейбниц сандарды ?оса ж?не к?бейте алатын ??рыл?ы жасап шы?арды; XIX ?асырда Ч.Бэббидж механикалы? машинаны программа ар?ылы бас?ару ж?йесімен біріктірді; XX ?асырды? 30-шы жылдарыны? со?ында Америкада ?осу, азайту элементтері, электронды? жад, механикалы? компонент енгізілген ЭЕМ ??растырылып шы?ты. Ал?аш?ы ЭЕМ-ді ??ру ж?не оны? ж?мыс істеуіні? теориялы? негіздерін 1946-1947 жылдары ата?ты математик, кибернетик Джон фон Нейман дайындап шы?ты. М?нда ??делетін а?парат пен ??деу программасын санды? т?рде дайындау, деректер мен программаны машинаны? жадында орналастыру т?сілдері ?арастырыл?ан.

Компьютер (а?ылшынша: computer - "есептегіш"), ЭЕМ (электронды? есептеуіш машина) - есептеулерді ж?ргізуге, ж?не а?паратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша ?абылдау, ?айта ??деу, са?тау ж?не н?тиже шы?ару ?шін арнал?ан машина. Компьютер д?уіріні? бастап?ы кезе?дерінде компьютерді? негізгі ?ызметі - есептеу деп саналатын. ?азіргі кезде оларды? негізгі ?ызметі - бас?ару болып табылады.

Компьютер с?зіні? аны?тамасы ал?аш рет 1897 жылы а?ылшынды? Оксфорд с?здігінде пайда бол?ан болатын. Б?л с?здікте компьютер механикалы? есептеуіш ??рыл?ы ретінде к?рсетілген. 1946 жылы б?л с?здікте цифрлы? компьютер, аналогты? есептеуіш машинасы ж?не электронды компьютер т?сініктеріні? ма?ынасы ажыратылып к?рсетіледі.

?азіргі заман?ы компьютерлерді? басым б?лігінде ал?а ?ойыл?ан м?селе ?уелі математикалы? терминдерде сипатталады, б?л кезде барлы? ?ажетті а?парат екілік ж?йеде (бір ж?не ноль ретінде) к?рсетіледі, содан кейін оны ??деу ?шін ?арапайым логика алгебрасы ?олданылады. Іс ж?зінде барлы? математикалы? есептерді бульдік операциялар жиынына айналдыру?а болатынды?тан, жылдам ж?мыс жасайтын электронды компьютерді математикалы? есептерді?, сонымен ?атар, а?паратты бас?ару есептеріні? к?пшілігін шешу ?шін ?олдану?а болады.

(1-сурет)

1-сурет. Ж?йелі ?орап (блок) к?рінісі.

2-сурет. Аналы? та?ша

3-сурет. Процессор немесе микропроцессор.

4- сурет. Оперативті жады.

5-сурет.Т?р?ылы?ты немесе ?атты диск.

6-сурет. Иілгіш диск.

CD ж?не DVD диск жетектері м?ліметтерді ы?шам дисктерге жазу?а ж?не о?у?а м?мкіндік береді. CD ж?не DVD дисктер - ауыспалы тасымалдаушылар. CD дискке 700 Мб-тан жо?ары, ал DVD дискке 4,7 Гб а?парат сыяды.

Дискілер бір рет жазылаты (CD-R ж?не DVD-R) ж?не ?айталап жазылатын (CD-RW ж?не DVD-RW) болады (7-сурет).

7-сурет. CD ж?не DVD диск жетектері.

8-сурет.Бейнебейімдеуіш (видеокарта).

9-сурет. Дыбысты? та?ша (звуковая карта).

10-сурет. Порттар.

- Сырт?ы модемдер:

Omni 56 K Duo EXT Acorp 56EUS EXT US Robotics Courier 56k EXT

Жылдамды?ы макс 56К Интерфейс RS-232, USB

Жылдамды?ы макс 56К Интерфейс USB

Жылдамды?ы макс 56К Интерфейс RS-232

- ішкі модемдер:

Omni 56K PCI INT Acorp 56600 INT

Жылдамды?ы макс 56К Интерфейс PCI

Жылдамды?ы макс 56К Интерфейс PCI 11-сурет. Модемдер.

12-сурет. Флоппи ж?не флеш дискілер.

13-сурет.CD ж?не DVD дискілер.

ДК-ді? ?осымша б?ліктері:

1. Принтер- м?тіндік ж?не графикалы? а?паратты баспа?а шы?ару?а арнал?ан ??рыл?ы.

2. Сканер - ДК-ге м?тін, сурет, слайд ж?не бас?а да графикалы? а?паратты енгізуге арнал?ан ??рыл?ы.

3. Дыбыс зорайт?ыштар (колонкалар) - дыбыс ж?не ?уендерді жа??ырту?а арнал?ан. Егер ДК-де дыбыс колонкалара мен дыбысты? та?ша бар болса, онда оны мультимедиялы? деп атайды. Мультимедиа - б?л дыбыс пен бейнені? (видео) бірігуі.

ЭЕМ тарихын ж?не даму кезе?дерін т?сіндірі?із. ЭЕМ - дерді? жіктелуін сипатта?ыз. ЭЕМ-ры мынадай буындардан т?рады:

1)бірінші буын - ЭЕМ-ні? ішкі ??рылымы элементтері жеке б?лшектерден дайындал?ан электронды?-логикалы? схемалар?а негізделген болатын. Б?л б?лшектерді? негізгілері - ваккумды? электронды? шамдар. М?ндай компьютерлерді? к?лемі ?лкен, сенімділігі жо?ары емес, тездік жылдамды?тары 1 секундта 5-6 мы? ?арапайым операция шамасынан аспайтын: екі санды ?осу, к?бейту, символдарды салыстыру сия?ты ?арапайым операциялар, ал оны орындайтын команда машиналы? команда деп аталды. Машиналы? команданы орындататын программалау ж?мысы к?п е?бекті ?ажет етті;

2)екінші буын - транзисторды ойлап шы?ару?а байланысты, негізгі элементтері жартылай ?ткізгішті транзисторлардан т?ратын ЭЕМ-ры жары??а шы?ты. Б?л машиналарды? сырт?ы аума?ы, массасы, энергияны пайдалану шамасы к?п т?мендеді. Б?л ЭЕМ-да Алгол, Фортран, Бейсик ж?не т.б. программалау тілдеріндегі программалармен ж?мыс істеу м?мкіндігі туды. Тиімді программа ??ру технологиясына жету ар?ылы ж?мсалатын адам е?бегін ?немдеуді? екінші кезе?і басталды;

3)?шінші буын - элементтік негізі жартылай ?ткізгішті интегралды? схема (ИС) болатын ЭЕМ-ры жасалына бастады. Интегралды? схема (ИС) - м?мкіндігі к?рделі транзисторлы? схемадай болатын, аума?ы 1 шаршы см-ге жетпейтін функционалды? блок. Ол жартылай ?ткізгішті кристалдан (негізінен кремнийден) т?рады да, элементтері он мы?да?ан-миллионда?ан транзисторлардан, диодтар, конденсаторлар, резисторлар арнайы та?шада т?тас ??растырылады. Та?ша - т?рлі электронды? схемаларды орналастыру?а м?мкіндік беретін арнайы материалдан ??рыл?ан к?п ?абатты пластинка. Интегралды? схеманы пайдалану ЭЕМ-ны? сырт?ы аума?ын ш??ыл кішірейтуге ж?не оны? ж?мыс ?німділігін к?п мы?да?ан есе жо?арылату?а себеп болды;

4)т?ртінші буын - элементтік негізі ?лкен интегралды? схема (?ИС) ж?не аса ?лкен интегралды? схема (А?ИС) болатын ЭЕМ-ры жасалына бастады. Б?л ЭЕМ-ры білімді н?тижелі т?рде ??дей алатын, параллель ж?мыс істейтін онда?ан микропроцессорлар жиынты?ынан дайындалып шы?ты. Машина ж?мысын бас?арушы ж?не арифметикалы?-логикалы? а?паратты ??деуге арнал?ан компьютерді? негізгі ??рыл?ыларын бірге ?осып процессор деп, ал бір немесе бірнеше А?ИС-дан т?ратын дербес компьютер (ДК) процессорын микропроцессор деп атайды.

ЭЕМ-ры ?олданылуына ?арай мынадай топтар?а б?лінеді: ?лкен ЭЕМ (электронды? есептеу машинасы), мини-ЭЕМ, микро-ЭЕМ ж?не дербес компьютерлер.

5)1990 жылдардан бастап объектілі-ба?дарлы программалау тілдері сия?ты электронды? ??ралдары жа?а типті етіліп к?рделі дамытыл?ан бесінші буын ЭЕМ-ры дайындалып шы?ты.

А?парат ж?не оны? т?рлерін сипатта?ыз. А?паратты? ?лшем бірліктерін т?сіндірі?із. "А?парат" термині латынны? "INFORMATION" - т?сіндіру, баяндау, білу деген с?зінен шы??ан. А?паратты біз ауызша немесе жазбаша т?рде, ?имыл не ?оз?алыс т?рінде бере аламыз. Кез- келген керекті а?паратты? ма?ынасын т?сініп, оны бас?алар?а жеткізіп, соны? негізінде белгілі бір ой т?йеміз.

Жалпы т?р?ыдан ал?анда, а?парат - та?балар мен сигналдар т?рінде берілген ?лемні?, затты? бейнесі болып саналады. А?парат алу дегеніміз - бізді ?орша?ан ??былыстар мен нысандарды? ?зара байланыстары, ??рылымы немесе оларды? бір-біріне ?атысуы ж?нінде на?ты ма?л?маттар мен м?ліметтер алу деген с?з.

Сонымен, А?парат - белгілі бір н?рсе (адам, жануар, зат, ??былыс) туралы та?балар мен сигналдар т?рінде берілетін ма?л?маттар.

А?паратты? т?пкі затты? мазм?ны оны? негізгі ?асиеттерін - д?лдігі мен толы?ты?ын, ба?алы?ы мен ?ажеттілігін, аны?тылы?ы мен т?сініктілігін ашу?а к?мектеседі.

А?парат істі? а?и?атты? жа?дайын толы? ашатын болса, оны? д?л бол?аны. Д?лдігі жо? а?парат оны т?сінбеушілікке ж?не со?ан байла нысты теріс шешім ?абылдау?а ?келіп со?тыруы м?мкін.

Егер а?парат оны т?сінуге ж?не белгілі бір шешім ?абылдау?а жеткілікті болса, онда оны? толы? бол?аны. А?паратты? толы? болмауы ол ж?нінде белгілі бір т?жырым?а келуге кедергісін тигізіп, ?ателікке ?рындыруы м?мкін.

А?паратты? ба?алылы?ы - оны пайдалана отырып, ?андай м?селелер шеше алатынымыз?а байланысты болады. ?зекті (дер кезінде берілген) а?парат ж?мыс шарттары ?згерген жа?дайда ?те ?ажет болады.

Егер ба?алы, ?рі ?зекті а?парат т?сініксіз с?здермен жазылса, оны? пайда?а аспайтыны ?зінен-а? белгілі.

А?парат т?рлері: м?тін, сурет, фотобейне, дыбысты? сигналдар, электрлік сигналдары, магниттік жазба ж?не т.б.

Адамзатты? ?абылдан?ан а?паратпен байланысы ?андай?

Біріншіден, адамзат а?паратты са?тайды. ?рдайым а?паратты са?тау ?шін адамзат тасымалдаушыларды пайдаланады: папирус, ?а?аз, фотопленка, кассеталар, дискілер ж?не т.б.

Екіншіден, адамзат а?паратты таратады. А?паратты тарату кезінде бір адам а?паратты тарату к?зі болса, екіншісі а?паратты ?абылдаушы болады.

Мысалы, кітап о?у ар?ылы Сіз а?паратты ?абылдаушысыз, ал кітап авторы а?паратты тарату к?зі болып табылады. Егер о?ы?аны?ызды ?зге адам?а айтып берер болса?ыз, онда Сіз а?парат тарату к?зісіз, ал ты?даушы?ыз - Сізді? ?абылдаушы?ыз.

А?паратты тарату - екі жа?тылы процесс, м?нда ?рдайым таратушы мен ?абылдаушы болуы ?ажет.

А?паратты тарату барысында?ы ??ралдар а?паратты тарату каналдары болып табылады: теледидар, радио, компьютерлік желі, басылымдар ж?не т.б.

?шіншіден, адамзат ?абылдан?ан а?паратты ??дейді. ?абылдан?ан а?паратты ??деу дегеніміз: жа?адан а?парат алу, ?абылдан?ан а?паратты ?андай да бір ретке келтіру, ?зіне ?ажетті а?паратты іздеу ж?мыстарын ?йымдастыру.

Мысалы, ?андай да бір есепті шы?ару барысында?ы сізді? ?рекеті?із:

1.Кітаптан есеп шартын о?исыз - а?парат аласыз;

2.Есепті шы?арасыз- а?паратты ??дейсіз;

3.Н?тижені о?ытушы?а жеткізесіз - а?паратты таратасыз.

Адамзатты? а?паратты ??деу процесі - ?здіксіз процесс, тіпті ?йы?тап жатса да а?паратты ??деу то?татылмайды.

?орыта айт?анда, адамзат а?паратты са?тайды, таратады ж?не ??дейді. Б?л ?рекеттер барысында ол ?андай да бір ?рекеттер жасайды, я?ни ол а?паратты? процесстермен ж?мыс істейді. А?паратты? процесстер адамзатты? ?зімен немесе ?рт?рлі ??рыл?ылар мен ??ралдар к?мегімен іске асады (?а?аздар, магниттік ленталар, дискілер, калькулятор, компьютер).

Компьютердегі барлы? а?парат тек ?ана екiлiк санау ж?йесінде ??деледi. Екiлiк санау ж?йесіні? сандарын Бит (Bit) деп айтамыз. 1 Байт (Byte) 8 Биттен т?рады. А?паратты? негiзгi бiрлiгi Байт болып есептеледi. Байтта тек ?ана бiр символ са?талады.

1 байт = 8 бит

1 Кбайт (килобайт) = 1024 байт ? 1000 байт;

1 Мбайт (мегабайт) = 1024 Кбайт ? 1 миллион байт;

1 Гбайт (гигабайт)= 1024 Мбайт ? 1 миллиард байт.

Мысалы, 7 сыныпты? информатика о?улы?ы 240 беттен т?рады, ал ?р бетте 38 ?атар, ?р ?атарда 68 символдан бар. О?улы?та еш?андай да сурет жо?, тек ?ана м?тіннен т?рады деп есептесек, онда 240*38*68=620 160 символ немесе 620 160 байт, я?ни 620 Кбайт а?паратты? м?лімет бар.

А?паратты? ?лшем бірліктері ар?ылы ?рбір а?паратты? бірлік уа?ытта таратылу жылдамды?ын аны?тау?а болады. А?паратты? таратылу жылдамды?ы бірліктерде былай аны?талады: бит/с, байт/с, килобайт/с ж?не т.б. Мысалы, телефон желісі ар?ылы таратылатын а?парат жылдамды?ы 4 Кбайт/с-ке те?, ал адам баласыны? м?тін о?у жылдамды?ы 38 байт/с, с?йлеу жылдамды?ы шамамен 16 байт/с-ке те?.

Сана? ж?йелерін т?сіндірі?із. Триада ж?не тетрада ?дістерін сипатта?ыз.

Сан, сан?а ?атысты амалдар математиканы? ?ана емес, информатика п?ніні? де негізі болып табылады.

Сандарды арнайы символдар к?мегімен бейнелейміз. Сандарды атау ж?не жазу т?сілі санау ж?йелері деп аталады.

Санау ж?йелері позициялы? ж?не позициялы? емес деген екі топтан т?рады. Позициялы? емес санау ж?йесінде сан цифрыны? т?р?ан орныны? еш?андай ма?ынасы жо?. Мысалы, Римдік санау ж?йесіне ?атысты ХХХ санында Х цифры кез-келген позицияда 10 (он) деген ма?ынаны береді.

Позициялы? емес санау ж?йесінде арифметикалы? амалдарды орындау к?рделі бол?анды?тан барлы? есептеулер позициялы? санау ж?йесінде іске асады.

Позициялы? санау ж?йесінде цифрды? ма?ынасына оны? т?р?ан жеріні? ролі зор. Санны? цифрына б?лінген позиция - д?реже деп аталады.

Мысалы: 425 жазуы - сандарды? 4 ж?здік, 2 онды?, 5 бірлік д?режеден т?ратынын білдіреді.

Осы цифрларды бас?а т?ртіпте жазайы?, мысалы, 524 - онда б?л сан 5-ж?здік, 2-онды?, 4-бірліктен т?рады.

Позициялы? санау ж?йесіні? негізі болып ж?йедегі пайдаланылатын цифр сандары табылады.

Дербес компьютер негізінен екілік, сегіздік, онды? ж?не оналтылы? санау ж?йелерінде жазыл?ан кодтармен ж?мыс істейді:

1) екілік санау ж?йесі - ж?йе негізі болып 2 саны табылады ж?не оны? ??рамына 0 мен 1 сандары кіреді (0,1);

2) сегіздік санау ж?йесі - ж?йе негізі болып 8 саны табылады ж?не оны? ??рамына 0-мен 7 аралы?ында?ы сандар кіреді (0,1,2,3,4,5,6,7);

3) онды? санау ж?йесі - ж?йе негізі болып 10 саны табылады ж?не оны? ??рамына 0-мен 9 аралы?ында?ы сандар кіреді (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9);

4)оналтылы? санау ж?йесі - ж?йе негізі болып 16 саны табылады ж?не оны? ??рамына 0-мен 9 аралы?ында?ы сандар мен бірге латын алфавитіні? бастап?ы алты ?рпі кіреді (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9, A-10, B-11, C-12, D-13, E-14, F-15).

Позициялы? санау ж?йесінде барлы? сандар ?шін негіз болатын сан цифр позициясына байланысты д?реже к?рсеткішіне келтіріледі, сол сан?а к?бейтіледі ж?не бас?а сандармен ?осынды?а келтіріледі. Бірлік д?режедегі негізді? д?реже к?рсеткіші 0-ге, онды? д?режедегі негізді? д?реже к?рсеткіші - 1-ге, ж?здік д?режедегі негізді? д?реже к?рсеткіші - 2 ж?не т.с.с.

Егер сан б?лшек т?рінде берілген болса, б?л санды да негізгі байланысты ?осынды т?рінде жазу?а болады. Б?лшек б?ліміндегі сандарды? д?реже к?рсеткіші кері та?бамен беріледі ж?не б?лшек б?ліміндегі е? ?лкен сан д?реже к?рсеткіші - -1-ге, келесісі - -2-ге т.с.с. болады.

2. Екілік, сегіздік, онды?, он алтылы? санау ж?йелеріне мысал.

Мысалы: 52410 ж?не 384,950610 сандарын онды? санау ж?йесіні? ?осындысы т?рінде жазатын болса?:

Б?л ?рнектегі 10 саны - санау ж?йесіні? негізі.

384,950610=3?102 + 8?101 + 4?100 + 9?10-1 + 5?10-2 + 0?10-3 + 6?10-4;

Компьютердегі барлы? а?парат позициялы? негізі 2 болатын екілік санау ж?йесі ар?ылы ?абылданады. Екілік санны? барлы? цифрын (д?режесін) бит деп атаймыз.

Екілік, сегіздік ж?не оналтылы? санау ж?йелеріндегі кез-келген санды ?осынды?а келтіргеннен кейінгі шы??ан сан онды? санау ж?йесіне ?теді.

Мысалы, 1010101,1012 = 1?26 + 0?25 + 1?24 + 0?23 + 1?22 + 0?21 + 1?20 + 1?2-1 + 0?2-2 + 1?2-3;

3578 = 3?82 + 5?81 + 7?80 = 23910

3E5A116 = 3?164 + E?163 + 5?162 + A?161 + 1?160 = 25539810

Онды? санау ж?йесінде берілген кез-келген санды екілік, сегіздік ж?не оналтылы? санау ж?йелеріне ауыстыру ?шін берілген санды ауыстырылатын санау ж?йесіні? негізіне со??ы б?лінді сол негізден кіші бол?ан?а дейін б?леміз ж?не ?алды? б?ліктерін т?меннен жо?ары?а ?арай ретпен жазып шы?амыз.

Мысалы:

15010 - екілік, сегіздік ж?не оналтылы? санау ж?йелеріне ауыстыру керек болса:

екілік санау ж?йесінде:

150:2= 75 ?алды? 0-ге те?;

75:2= 37 ?алды? 1-ге те?;

37:2= 18 ?алды? 1-ге те?;

18:2= 9 ?алды? 0-ге те?;

9:2= 4 ?алды? 1-ге те?;

4:2= 2 ?алды? 0-ге те?;

2:2= 1 ?алды? 0-ге те?,

я?ни 15010=100101102

сегіздік санау ж?йесінде:

150:8= 18 ?алды? 6-?а те?;

18:8= 2 ?алды? 2-ге те?;

я?ни 15010=2268

оналтылы? санау ж?йесінде:

150:16= 9 ?алды? 6-?а те?;

я?ни 15010=9616

Онды? б?лшекті екілік санау ж?йесіне ауыстыру барысында 2-ге к?бейткеннен кейінгі б?тін б?лшектерін табамыз, б?лшек б?лігі 0-ге те? бол?ан?а дейінгі б?тін б?лігін табамыз.

Мысалы, 0,625 санын екілік санау ж?йесіне ауыстырайы?. Ол ?шін берілген санды 2-ге к?бейтіп, б?лшек б?лігі 0-ге те? бол?ан?а дейінгі б?тін б?лігін табамыз.

1)0,625?2 = 1,250, б?тін б?лігі 1-ге те?;

2)0,250?2 = 0,500, б?тін б?лігі 0-ге те?;

3)0,500?2 = 1,000, б?тін б?лігі 1-ге те?.

Жауабы: 0,62510 = 0,1012

Екілік санау ж?йесінен сегіздік санау ж?йесіне ауыстыру жолы да ?арапайым. М?нда?ы бар ??пия екілік сандарды о?нан сол?а ?арай ?ш екілік сандардан топтап аламыз. Мысалы, 011 екілік саны сегіздік санау ж?йесіндегі 3 санына те?. Екілік санау ж?йесіндегі сандарды? барлы?ын да топтастыр?ан к?йінде сегіздік санау ж?йесіндегі сандар?а ауыстырамыз (1-кесте).

1-кесте

Екілік санау ж?йесі Сегіздік санау ж?йесі 000 0 001 1 010 2 011 3 100 4 101 5 110 6 111 7 1-кесте. Екілік санау ж?йесінен сегіздік санау

ж?йесіне ауыстыру кестесі.

Екілік санау ж?йесінен он алтылы? санау ж?йесіне ауыстыру ?шін ауыстырылатын сандарды о?нан сол?а ?арай т?рт екілік сандардан топтастырып аламыз (2-кесте).

2-кесте

Онды? санау ж?йесі Екілік санау ж?йесі Он алтылы? санау ж?йесі. 0 0000 0 1 0001 1 2 0010 2 3 0011 3 4 0100 4 5 0101 5 6 0110 6 7 0111 7 8 1000 8 9 1001 9 10 1010 A 11 1011 B 12 1100 C 13 1101 D 14 1110 E 15 1111 F

2-кесте. Екілік санау ж?йесінен он алтылы? санау ж?йесіне ауыстыру кестесі.

Микропроцессорды? типтерін аны?та?ыз. Жедел жадыны? ж?мысын т?сіндірі?із.

Компьютерді? ?осымша ??рыл?ыларын сипатта?ыз. Принтер ж?не монитормен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. 1946 жылы американ математигі Джон Фон Нейман ЭЕМ-ні? ж?мыс ат?ару принципі мен ??рыл?ыларын толы? к?рсеткен ?алым.

ДК -ді? ??рамына кіретін жабды?тарды ?ажетіне ?арай ?згертіп отырады. Оны? ??рамына кіретін ??рыл?ыларды компьютерді? конфигурациясы деп атайды. Негізгі конфигурация ретінде т?рт ??рыл?ы кіреді.

1.Ж?йелік блок

2.Монитор

3.Перне та?тасы

4.Тыш?ан Дербес компьютерді? ?осымша ??рыл?ылары

• Шы?ару ??рыл?ысы

• М?ліметтерді алмасу ??рыл?ысы

• Енгізу ??рыл?ылары

Принтер (баспа ??рыл?ысы) м?тіндік ж?не графикалы? м?ліметтерді компьютерді? жедел жадынан ?а?аз?а басып шы?ару?а арнал?ан.

Принтерді? бірнеше т?рі: матрицалы?, сия б?ріккіш, лазерлік, сублимационалды?, жары? диодты (LED) принтерлер бар.

Матрицалы? принтер (Матричный принтер; matrix printer) - барлы? бейнелерді н?ктелерден т?ргызатын шертпелі принтер. Баспа тиегіндегі бір немесе екі ?атарда орналас?ан инелер бояуыш таспа ар?ылы ?агазды шерте отырып, символдарды немесе суреттерді басып шы?арады. Тиектегі инелер саны 9, 11, 18. М?нда бас?а бірнеше инеден ??рал?ан матрицаны? баспа торабында енгізуді? к?мегімен жасал?ан. ?а?аз валыны? к?мегімен принтерге енеді. ?а?азбен баспа торабыны? арасында бояушы лента орналас?ан. Ине лентаны со??ан сайын ?а?азда н?ктелер пайда болады. баспа торабында орналас?ан инелерді электромагнит бас?арады. Баспа торабы горизонталь бойынша ауысып, ?адамды двигательмен бас?арылады. Баспа торабыны? ?атар бойынша жылжуы кезінде, ?а?азда н?ктеден ??рал?ан символды? та?балары пайда болады. Принтерді? жадысында жеке ?ріптерді? белгіленуіні? т.б. кодтары са?талады. Б?л кодтар белгілі бір символды басу ?шін ?ай инені ?ай уа?ытта іске асыру керектігін аны?тайды.

Сия б?ріккіш принтер.Е? бірінші б?ріккіш принтер Hewlett Packard фирмасы шы?арды. ?ызмет принципі марицалы? принтерге ??сас болып келеді, біра? инені? орнына каппилярлы шашырат?ыш ж?не сия резервуары орналас?ан. Орташа енгізілген саны 16-дан 64-ке дейін, біра? шашырат?ыш саны ?ара сия ?шін 300-ге дейінгі ?лгілер бар, ал т?рлі-т?сті де 416-?а дейін. Баспа торабына енгізілген резервуар конструктивті жеке ??ралдарды к?рсетеді (картридж), оны ауыстыру ?те же?іл. ?азіргі к?птеген б?ріккіш принтерлер картридждерді а?-?ара ж?не т?рлі-т?сті баспа ?шін ?олдану?а м?мкіндік берілген.

Сия б?ріккіш принтерлерде б?рку ар?ылы шы?арылады. Біра? олар ?алы?ыра? ?а?азды ж?не т?ра?ты т?рде ?ада?алап ?арап т?руды керек етеді. Сия б?ріккіш принтер матрицалы? принтерден, ??рылысы ж?не басушы бастиек м?мкіндіктерімен ерекшеленеді. Ол суреттi ??ру ?шiн ?а?аз?а арнайы сия т?тiктерін ?олданады, адам шашынан ?лде?айда ж??а т?тiктер, с?йы? сиясы бар ?ойма?а орнатыл?ан. Б?л микроб?лікшелер ретiнде сия материал?а т?тiкпен тасымалданады. Т?тікті? саны не??рлым к?бiрек болса баспа сапасы со??рлым жо?ары. Барлы? т?тіктер баспада ?олданылмайды. Егер кейбiр ж?мыс т?тiктерi бітелсе, принтер оларды? орнына бас?а т?тікті ?осып, ?немi жа?сы жылдамды? пен баспа сапасын ?амтамасыз етеді.

Принтердегi сияны са?тауды? екi т?рі бар.

· Принтердi? бастиегі негізгі ??рыл?ы болып табылады. Сия бітсе, онда бастиекті де ауыстыру?а тура келеді.

· Сияны са?тау ?шiн жеке ауысымды ?ойманы ?олданады, ол капилляр ж?йесі ар?ылы принтер бастиегін сиямен ?амтамасыз етеді.

Сия?а талап ?арама-?айшы, суретті? сапасы ?а?азды? т?ріне де т?уелдi болады.

Лазерлі принтер .?азіргі лазерлі принтерлер баспаны жо?ары сапа?а жеткізуге м?мкіндігі бар. Сапасы фотографикалы??а жа?ын. К?птеген лазерлі принтерлерде к?шірім аппараттарда?ы сия?ты баспа механизмі ?олданылады. Негізгі торабы суретті ?а?аз?а т?сіретін ?згермелі барабан болып табылады. Барабан жартылай ?ткізгіштерді? ?абатымен ?аптал?ан металды цилиндр. Барабанны? жо?ар?ы жа?ы разрядпен зарядталады. Барабан?а ба?ыттал?ан лазерді? с?улесі т?су н?ктесіндегі электростатикалы? разрядты ?лшейді ж?не барабанны? жо?ар?ы жа?ында?ы бейнелерді? электростатикалы? к?шірмесін ??райды. Осыдан кейін барабан?а боялатын порошокты? ?абаты себіледі (тонер). Тонерді? кейбір б?лігі электрлі зарядтал?ан н?ктелерге ?ана тартылады. Пара? лоток ар?ылы ішіне кіреді ж?не о?ан электрлі заряд беріледі. Барабан?а ?ой?аннан кейін, пара? ?зіне барабаннан тонерді? бір б?лігін тартады. Тонерді белгілеу ?шін пара? ?айтадан зарядталып 180 градус?а дейін жылытыл?ан вал ар?ылы ?теді. Со?ында барабан разрядталып тонерден тазаланып жа?адан ?олданылады. Т?рлі-т?сті баспа кезінде сурет механизм ар?ылы пара?ты? 4 жолымен т?рлі-т?сті тонерді? араластыруы ??рылады. ?р жолда ?а?аз?а белгілі бір м?лшерде бір т?сті тонер себіледі. Т?рлі-т?сті лазерлі принтер тонерге арналып резервуары бар оперативті есте са?тауы, процессоры, ?атты дискісі бар к?рделі электронды ??рал болып табылады.

Жары?диодты принтерлер. Б?л Okidata фирмасыны? лазерлік принтерлерге балама т?рінде жаса?ан принтерлері. Лазерлік принтерден айырмашылы?ы жары? сезгіш барабанды нейтралдау ?шін лазер с?улесіні? орнына жары? диодтарын ?олдан?ан. Баспа сапасы лазерлік принтерлерден кем емес.

Ж?йелік ж?не ?олданбалы программалармен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. ?азіргі кезде т?рлі типті компьютерлерге арнап дайындал?ан программалар жеткілікті. Олар негізінен мынадай кластар?а б?лінеді:

- ж?йелік программалар

- ?олданбалы программалар.

?олданбалы программалар - белгілі бір маманды? саласында берілген на?ты есептерді шы?ара алатын ?мбебап программалар жиынты?ы (м?тіндік редакторлар, электронды? кесте, программалау тілдеріні? программалары т.с.с.)

Ж?йелік программаларды? т?рлері:

- операциялы? ж?йелер (ОЖ)

- утилиттер

сервистік программалар.

Операциялы? ж?йе (ОЖ) ДК-дегі кез келген программалы? жабды?тарды? ажырамас екінші бір б?лігі болып саналады. ?рбір адам?а ЭЕМ-ні? барлы? ??рыл?ыларын бас?ару м?мкіншілігін беретін, сол себепті бас?а программаларды аппаратурамен байланыс жасаудан босататын, компьютерде ж?мыс істегісі келетін ?рбір адам?а ?те ?ажет операциялы? ж?йені? алатын орны ерекше болып есептеледі.

ОЖ-? негізгі ат?аратын ?ызметі:

1. барлы? ?олданбалы ж?не ж?йелік программаларды? ж?мысын, оларды бір-бірімен ж?не аппаратты? жаюды?тармен байланыстыра отырып, ?амтамасыз ету;

2. ?рбір адам?а ЭЕМ-ді жалпы бас?ару м?мкіншілігін беру.

Сонымен, ОЖ - адам мен ЭЕМ аппараттарыны? арасында?ы байланысты ?йымдастыратын программа немесе біріктірілген программалар тобы.

Утилиттер - программалау ортасында белгілі бірн ?ызмет ат?ару?а пайдаланатын ?осымша программалар. М?ндай программалар берілгендер ?орын бас?арушы ж?йелерде, т?рлі программалау тілдерінде жиі кездеседі. М?ліметтерді ?ысатын (архивтейтін), компьютерді вирус?а тексеретін, м?мкін болса, оларды жоятын программалар да утилиттер болып табылады.

Сервистік программалар - адамны? операциялы? ж?йемен ж?мыс істеуін же?ілдететін программалар тобы.

Ж?йелік программалар мен ?олданбалы программалар бірігіп, компьютерді прогграммалы? ?амтамасыз ету не жабды?тау программалары деп аталады.

ОЖ-? мынадай т?рлері бар: MS DOS, CDOS, UNIX ж?не де со??ы кезде ке?інен ?олданыла баста?ан к?п терезелі операциялы? ж?йе - WINDOWS программасы. Операциялы? ж?йе компьютерде орналас?ан барлы? ж?йелерді ж?не программаларды бас?ару ?шін керек. Ол компьютер мен адам арасында?ы байланысты ?амтамасыз етеді.Компьютермен ж?мыс істеуде MS DOS ОЖ-? к?птеген кемшіліктері болды:

- ?р жолы ж?йемен тек бір есепті шешу ?ана м?мкін;

- к?рделі программалармен ж?мыс істеу м?мкін емес;

командалар тек пернета?тадан енгізіліп отырады ж?не т.б.

Microsoft Windows-ты? н?с?аларын, м?мкіндіктерін, кемшіліктерін, компьютерге ?ойылатын талаптарын т?сіндірі?із.1985 жылы Micrososft фирмасы ал?аш?ы рет MS DOS ?уатынан ж?здеген есе арты? Windows 1.0 ж?йелік программаны, ал одан кейінгі жылдары оны? ке?ейтілген т?рлі н?с?аларын дайындап шы?ты: 3.0, 3.1 ж?не т.б. Windows операциялы? ж?йесі мынадай м?селелерді? орындалуын ?амтамасыз етеді:

- компьютерді? барлы? а?паратты? ??рал-жабды?тарын бас?ару;

- файлды? ж?йемен ж?мыс істеуді ?амтамасыз ету;

- ?олданбалы программаларды іске ?осу;

- бір уа?ытта бірнеше программаларды? ж?мыс істеуін;

- ?рт?рлі программалар арасында м?ліметтер алмасуды;

- мультимедия м?мкіндіктерін пайдалануды ж?не т.б.

Windows операциялы? ж?йесі автоматты т?рде ж?ктеледі.

Windows-та жанама м?зірмен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. Microsoft Windows-та бума ж?не жарлы?тармен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. Microsoft Windows-ты? негізгі ??ымдарын т?сіндірі?із: файлды? ж?йе, бума, белгі, ??жат, шебер, файлды? толы? атауы. Windows объектілері:

Терезе

Терезе - Windows ж?йесіндегі е? негізгі ??ым болып табылады. Терезе - экранны? т?ртб?рышты ?оршаулы аума?ы, онда ?рт?рлі программалар орындалады, кез келген м?ліметтер т?зетіліп, ??деледі ж?не бас?ару ?рекеттері ж?ргізіледі. Терезелер негізгі, с?хбатты? ж?не м?ліметтік болып ?ш т?рге б?лінеді. Windows терезесі экранды жартылай, толы?ымен алуы немесе белгілі бір б?лігін ?ана ?амтуы м?мкін. Экран бетінде бір мезетте бірнеше терезе орналаса береді.

Ж?мыс столы

Ж?мыс столы - екінші негізгі т?сінік болып табылады. Windows ортасында ж?мыс столыны? р?лін дисплей экраны орындайды. Онда ж?мыс істейтін программаларды? терезелері, ??жаттарды? жеке файлдары шартбелгілер т?рінде орналас?ан. Іске ?осу (Пуск) батырмасы ж?мыс столыны? т?менгі ?атарында?ы панельге орналастырылып ?ойылады. Б?л ?атарды Есептер панелі (Панель задач) деп атайды. Есептер та?тасыны? негізгі ?ызметі - программалар арасында м?лімет алмасу. Іске ?осу (Пуск) - Windows-? бас м?зірін экран?а шы?ару батырмасы . ол ?шін батырманы бір рет шерту жеткілікіті немесе пернета?тадан Ctrl+Esc пернелерен басу ?ажет. Оны? ??рамында?ы жеке м?зірлер: Программалар (Программы) - Windows-? негізгі м?зірі, м?нда ?осымша программаларды ж?ктеуге арнал?ан м?зірлер тізімі экран?а ша?арылады; ??жаттар (Документы) - пайдаланушы ж?мыс істеген со??ы 15 файлды? тізімі шы?ады; Бап?а келтіру (Настройка) - компьютерді? аппаратты? ??рамын ж?не программалы? жабды?талуын ?згертуге арнал?ан командалара тізімі орналас?ан; Іздеу (Поиск) - дискіден ?ажетті м?ліметті табу?а м?мкіндік береді; Аны?тамалы? (Справка) - Windows жайлы м?лімет; Орындау ... (Выполнить ... ) - компьютердегі программаны не ??жатты іске ?осу ?шін с?ралатын терезені ашады; Ж?мысты ая?тау ... (Завершение работы ... ) - компьютерді с?ндіруге даярлайтын терезені ашады.

Шартбелгілер, жарлы?тар, бумалар

Шартбелгі - б?л экран бетіндегі ?ыс?аша жазуы бар кішірейтілген графикалы? бейне. Ол дисплей экранында?ы программаны, терезені, функцияны, файлды т.б. бейнелеп т?руы м?мкін. Экранда мынадай шартбелгілер кездеседі:

- ?осымша программалар шартбелгісі

- белгілі бір топтар шартбелгісі

- функциялар шартбелгісі.

Жарлы? - б?л белгілі бір объектімен тікелей ?атынас жасауды іске асыратын командалы? файл. Мысалы, жарлы? ар?ылы каталогты?, желідегі дискіні? ішіндегісін к?рсетуге болады, тез арада бас?а каталогта орналас?ан программаларды іске ?осу?а, файлды да жылдам ашу?а болады ж?не т.б.

Бума - экранда каталогтарды ж?не программалы? топтарды белгілеу ?шін ?олданылады. М?ны? ма?ынасы мынада: каталог пен программалар тобы белгілі бір объектілерді орналастыруда ?олданылатын контейнер болып табылады.

М?лімет алмастыру буфері

?зіні? ж?мыс істеуі кезінде Windows ж?йесі программалр мен ??жаттар арасында м?лімет алмастыру ?шін компьютер жедел жадты? арнаулы б?лігін алмасу буфері ретінде пайдаланады. Буфер ?рт?рлі программалар мен ??жаттар арасында м?ліметтерді тасымалдап, оларды? фрагменттерін бір-біріне ауыстырып отыру ?шін ?олданылады. Тасымалданатын м?лімет ретінде текст ?лгілері, сурет, кесте ж?не т.б. объектілер алынуы м?мкін.

My computer ж?не Explorer сілтеуішпен (Проводник) ж?мыс істеу принциптерін т?сіндірі?із.

Microsoft Windows-ты? стандартты ?осымшаларымен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із: WordPad, Paint, Блокнот, Калькулятор.

1. WordPad текстік редакторы.

WordPad редактор текстік ??жаттарды ??ру?а м?мкіндік береді. Алайда кейінгі шы?ып жат?ан мамандандырыл?ан текстік редакторлар?а ?ара?анда м?мкіндігі т?мендеу.

Редакторды іске ?осу ?шін Іске ?осу (Пуск), Программалар (Программы, Стандартты (Стандартные), WordPad командасын орындау ?ажет.

WordPad редакторы текстік ??жаттарды пернелерде теріп дискілерде са?тау?а, оларды ??деуге - ішкі к?рінісі мен шрифтін ?згертуге, ??жат ішінде символдарды іздеу мен ауыстыру ?дістерін іске асыру?а, графиктік суреттерді ?осу?а, оны? беттеріні? параметрлерін ?згертуге ж?не ?а?аз?а басып шы?ару?а м?мкіндік береді.

2. Блокнот.

Блокнот - кішігірім текстік файлдармен ж?мыс істеуге арнал?ан редактор. Оны? м?мкіндігі к?птеген ?арапайым текстік редакторлар м?мкіндіктеріне ?ара?анда т?мендеу, біра? жылдам істейді.

Оны? бір талассыз жа?сы жа?ы бар - ол ?арапайым ?рі жина?ы ж?мыс істеуге м?мкіндік береді, жедел жадта тіптен еш?андай орын алмайды десе де болады ж?не бас?а программаларды? ?атарласа ж?мыс істеуіне ешбір кедергісін тигізбейді.

Блокнот тексті форматтамай (шрифтін ?згертпей, безендірмей) тек ?ана оны? с?здерінен т?ратын файлдарды ??рады, дискіде са?тайды. К?птеген жа?дайларда, мысалы, командалы? файлдарды дайындау, редакциялау немесе модем ар?ылы бас?алар?а жіберілетін тексті дайындау кезінде де б?л шынында да жылдам істейтін, таптырмайтын ?осымша программа екеніне к?зі?із жетеді.

3.Paint графикалы? редакторы.

Графикалы? редактор - графиктік бейне т?ріндегі суреттер салу?а ж?не оларды ??деуге арнал?ан арнайы ба?ытта?ы программа. Paint - Windows ж?йесіні? стандартты программалар тобына кіретін ?арапайым н?ктелік графикалы? редактор. Б?л программа ед?уір к?рделі ?рі тартымды, т?рлі-т?сті ж?не а?-?ара суреттер, схемалар, сызбалар салу?а м?мкіндік береді. Б?л редакторды игеру онша ?иын емес, оны? ??рамында сурет салу, сызу ж?не оларды ??деуге арнал?ан стандартты ?арапйым ??рал-жабды?тар (инструменттер) бар, дайындал?ан бейнелер файлдарды? ке? тара?ан графиктік форматында са?талады.

4. Калькулятор.

Калькулятор программасы - б?гінгі к?ндері тіпті т?менгі класс о?ушылары да к?птеп ?олданатын компьютерлік калькулятор болып табылады.

Программа екі режимде ж?мыс істейді:

- стандартты (жады бар ?арапайым арифметикалы? калькулятор) режим;

- ?ылыми (?иын да к?рделі есептеулер ж?ргізуге арнал?ан ?уатты калькулятор) режимі.

Есептеуге ?ажет сандар тыш?анмен немесе пернелер к?мегімен енгізіледі. Енгізілген цифрлар мен есептеулер н?тижесі индикатор бетіне шы?арылады.

5. Са?ат.

Са?ат - Windows ортасыны? а?ымда?ы уа?ыт пен мерзімді (датаны) к?рсету ?шін ?олданылатын е? ?арапайым программасы.

Са?ат программасыны? экраны екі ?алыпты? бірінде болуы м?мкін:

- та?ырып ?атары ж?не менюі бар;

- тек та?ырып ?атары ?ана шы?ады, ал меню ?атары жасырын к?йде болады.

Бір к?йден екіншісіне ауысу ?шін тыш?ан ж?мыс аума?ында т?р?анда, оны екі рет сырт еткізу керек.

Са?ат к?дімгі циферблаты мен тілдері бар к?йде немесе тек сан ар?ылы уа?ытты к?рсететін индикатор (цифрлы?) к?йінде бола алады. Оны? сырт?ы к?рінісін Параметрлер менюі командаларымен ?згертуге болады.

Microsoft Windows-ты? ?ызметші ?осымшаларымен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із: Format, ScanDisk, Defrag.

Microsoft Windows-та пайдаланушыны? ж?мыс ортасын баптауды т?сіндірі?із. Программаларды орнату ж?не ?шіру.

Windows?осымшалары арасында м?ліметтер алмасуды т?сіндірі?із. DDE ж?не OLE технологияларын сипатта?ыз. WYSIWYG принципін т?сіндірі?із.

Антивирусты? программаларды аны?та?ыз. Файлды архивтеуді т?сіндірі?із.

Компьютерлiк вирустар дегенiмiз - компьютерлiк ж?йедегi ж?не желiдегi ?рт?рлi объектiлерге залалын тигiзуге бейiм программалар.

Вирустар компьютермен ж?мыс iстеу кезiнде к?птеген ?олайсыз жа?дайларды? туындауына ?сер етедi. Олар:

- Бiр?атар программаларды? ж?мыс iстеу жылдамды?ы кемидi;

- Файлдарды? дискiде алатын орны (?сiресе бiрден орындалатын файлдарды?) ?л?айып кетедi;

- Б?рын болма?ан файлдар ?з-?зiнен пайда болады;

- К?дiмгi ж?мыс iстеу режимiмен салыстыр?анда жедел жадыда?ы ж?мыс iстеу айма?ыны? к?лемi азаяды;

- Кенеттен ?рт?рлi бейнелiк ж?не дыбысты? эффектiлер пайда болады ж?не т.б.

Вирустар орналасу орындарына ?арай желiлiк, файлды? ж?не ж?ктелетiн болып жiктеледi. Желiлiк вирустар компьютерлiк желi ар?ылы тарайды, файлды? вирустар орындалатын файлдар?а, ал ж?ктелетiн вирустар -дискiнi? ж?ктелу секторына (Boot-сектор) немесе винчестердi? ж?йелiк ж?ктелуiн ??райтын секторына (Master Boot Record) орналасады.

Вирустар б?лдiру т?сiлдерiне ?арай резиденттi ж?не резиденттi емес болып екiге б?лiнедi. Вирус ж???ан программа iске ?осыл?анда, резиденттi вирусты? к?шiрмесi компьютердi? жедел жадында жазылып ?алады да, олар операциялы? ж?йеде ж?мыс жаса?ан барлы? программалар?а ж??ады. Резиденттi вирустар компьютер жедел жадында орын алып т?рады да, компьютер iстен шы?арыл?ан?а немесе ?айта iске ?осыл?ан?а дейiн ?з ж?мысын ат?арады. Резиденттi емес вирустар компьютердi? жадында орналаспайды ж?не оларды? ж?мыс iстеу уа?ыты шектеулi болып келедi.

Вирустарды? деструктивтi м?мкiндiктерiне ?арай, я?ни оларды? ат?аратын iс-?рекеттерiне байланысты оларды мынандай топтар?а б?луге болады:

- ?ауiпсiз вирустар ?серi дискiдегi бос орынны? азаюымен ж?не графикалы?, дыбысты?, бас?а да эффектiлердi? кемуiмен шектеледi (оны? тарау н?тижесiнде тек дискiнi? бос жады кемидi);

- ?ауiптi вирустар компьютердi ж?мысынан жа?ылыстыратын к??iл аударарлы? зиянды ?рекеттер ту?ызады;

- ?те ?ауiптi вирустар ?серiнен к?птеген программалар, м?лiметтер, жедел жадыны? ж?йелiк айма?тарына жазыл?ан компьютер ж?мысына ?ажеттi а?параттар жойылып кетедi.

Вирус алгоритмдерiнi? ерекшелiктерiне ?арай оларды мынадай да топтар?а б?луге болады:

- компаньон-вирустар (companion) - файлдарды ?згертпейтiн вирустар, бiра? олар осы ат?арылатын .EXE-файл?а ??сас ке?ейтілмесі .COM болып келетiн орындалатын файлдар жасап шы?арады. Мысалы, XCOPY.EXE файлы ?шiн XCOPY.COM атты та?ы бiр файл пайда болады. Вирус осы .СОМ-файл?а жазылады да, .ЕХЕ-файлды ?згертпейдi. Бiра? XCOPY файлын орындау ?ажет бол?анда, алдымен вирусы бар .СОМ-файл орындалып, тек сонан кейiн ?ана .ЕХЕ-файл орындалады.

- ??рттар (worm) - компьютерлiк желi ар?ылы таралатын ж?не компаньон-вирустар сия?ты файлдарды, дискiдегi секторларды ?згертпейтiн вирустар. Б?лар желi ар?ылы компьютердi? жадына орны?ып алады да, бас?а компьютерлердi? желiлiк адрестерi бойынша ?з к?шiрмелерiн таратады. Кейбiр жа?дайларда м?ндай вирустар дискiлер ж?йесiнде ж?мыс файлдарын ??рып ал?анмен олар компьютер жадынан ?зге ресурстарын пайдаланбайды.

- "паразиттiк" топ?а кiретiн вирустарды? ?серi тиген дискiлiк секторлар мен файлдарды? мазм?ндары ?згерiп кетедi. ??рт немесе компаньон-вирустар?а жатпайтын бас?а вирустар паразиттiк топ?а кiредi;

- "студенттiк" - вирустар?а болар болмас ?сер ететiн, резиденттi емес, ?ателер саны ?те к?п вирустар тобы кiредi;

- "стелс"- вирустары (к?рiнбейтiн вирустар, stealth) дамы?ан программалар тобына жатады, за?ымдал?ан файлдар ??делуге тиiс с?ттерде оларды? орнына м?лiметтердi? ауру ж??па?ан б?лiктерiн орналастырып, оларды да за?ымдай бастайды. Оны? ?стiне б?л вирусты? ж??у алгоритмi к?рделi, ?рi жо?ар?ы де?гейде бол?анды?тан антивирусты? программалар?а оларды тауып за?ымсыздандыру о?ай емес;

- полиморфик - вирустар (?здiгiнен ?рбитiн немесе елес-вирустар) - ?те ?иын табылатын вирустар тобына жатады. К?п жа?дайларда бiр полиморфик-вирусты? екi т?рлi бейнесi бiр-бiрiне с?йкес келмейдi.

-макро-вирустар?а - м?лiметтердi (м?тiндiк редактор ж?не электронды? кестелер) ??деу ж?йелерiне ендiрiлген макротiлдердi? м?мкiндiктерiн пайдаланатын вирустар тобы жатады. ?азiргi кезде Microsoft Word редакторыны? ??жаттарын б?лдiретiн макровирустар к?п тара?ан.

Кейбiр вирустарды? таралуы ?серiнен программаларды? жойылуы, м?лiметтердi? немесе жадыны? ж?йелiк айма?тарында жазыл?ан а?параттарды? ?шiп ?алуы сия?ты ?олайсыз жа?дайлар кездесiп отырады. Осыларды болдырмау ?шiн немесе бола ?ал?ан к?нде де олардан арылу ма?сатында вирустармен к?ресуге арнал?ан арнайы антивирус, я?ни вирустар?а ?арсы к?ресетiн программалар ?олданылады.

Антивирусты? программалар - компьютерді вирустан ?ор?ау, дискілерде жазулы программалар мен берілгендерді вирус?а тексеру, олар?а енген вирустарды жою сия?ты ?рекеттерді орындау?а арнал?ан программалар.

?азіргі кезде ке?інен ?олданылатын антивирусты? программалар: Aidstest, DrWeb, NDD, Antiviral Toolkit Pro (AVP), Kaspersky Antivirus ж?не т.б.

Ж?мыс барысында антивирусты? программалар:

- жедел жадты (DOS, XMS, EMS);

- архивтелген (сы?ыл?ан) барлы? файлдарды;

- ж?йелiк секторларды (Master Boot Record), ж?ктелушi секторды (Boot-сектор) ж?не дискiнi б?лу кестелерiн (Partition Table) тексередi;

- иiлгiш, жергiлiктi, желiлiк ж?не CD-ROM дискiлерiн;

- обьектiлердi? ?згергенiн немесе ?згермегенiн ж?не т.б. тексередi.

Антивирусты? программалар келесі топтар?а б?лінеді:

Детектор-программалар - тек б?рыннан белгілі вирус т?рлерінен ?ана ?ор?ай алады, жа?а вирус?а олар д?рменсіз боп келеді.

Доктор-программалар - вирус ж???ан программалар мен дискілерді "вирус" ?серін алып тастау, я?ни "ж?лып алу" ар?ылы емдеп оларды бастап?ы ?алпына келтіреді

Доктор-ревизорлар - доктор программа мен ревизорлар арасынан шы??ан гибрид. Б?лар тек файлда?ы ?згерістерді аны?тап ?ана ?оймай, оларды автоматты т?рде "емдеп" бастап?ы ?алыпты жа?дай?а т?зейді.

Фильтр-программалар - компьютерді? оперативтік жадында т?ра?ты орналасады да, вирустарды? зиянды ?рекетіне ?келетін операцияны ?стап алып, б?л туралы ж?мыс істеп отыр?ан ?олданушы?а дер кезінде хабарлап отырады.

Вакцина-программалар - компьютердегі программалар ж?мысына ?сер етпей, оларды вирус "ж???ан" сия?ты етіп модификациялайды да, вирус ?серінен са?тайды, біра? б?л программаларды пайдалану онша тиімді емес.

AVP программасын iске ?осу ?шiн бас менюдегi Программалар?Antiviral Toolkit Pro?Antiviral Toolkit Pro командаларын орындаймыз. Егер б?л командалар жо? болса, AVP антивирус программасын дискеттен орнату керек. Б?л программа iске ?осыл?ан мезетте жедел жады резиденттi вирустардан ж?не антивирус программасыны? ?зiн вирус?а тексередi (AVP32.EXE файлы).

AVP программасы iске ?осыл?аннан кейiн вирусты тексеру объектiсiн ж?не тексеру параметрлерiн та?айындау м?мкiндiгiн беретiн терезе ашылады. Б?л терезе Файл, Вирустарды iздеу ж?не "?" белгiсi бар - ?ш м?зір командаларынан Айма?, Объектiлер, Iс-?рекет, Баптау, Статистика деген бес iшкi беттен т?рады.

Вирус?а тексеру ?шiн "Айма? (Область)" астарлы бетiнде тексерiлетiн объектiнi немесе бумаларды к?рсеткеннен кейiн Iске ?осу батырмасын басамыз. Дискiнi немесе бумаларды та?дау ?шiн ?ажеттi объектiде тыш?анды екi рет шертемiз немесе "бос орын" пернесiн басамыз. Дискiнi жылдам та?дау ?шiн ?ажеттi дискiнi? жалаушасын к?теру керек. Егер тексерiлетiн тiзiмге жа?а буманы ?осу ?ажет болса, Буманы ?осу батырмасында тыш?анды шертемiз де, ашыл?ан терезеде ?ажеттi буманы к?рсетемiз. Егер тексеру ж?рiп жат?ан кезде оны то?тату керек болса То?тату (Стоп) батырмасын шертемiз немесе Вирустарды iздеу м?зірiнi? Тексерудi то?тату командасын орындаймыз. Тексеру ая?тал?ан со?, ж?мыс н?тижесiн к?рсететiн Статистика астарлы бетi ашылады.

Программадан шы?у ?шiн, Файл?Шы?у командасын орындаймыз немесе орыс ?рiптерiнi? регистрi ?осылып т?р?ан кезде + + пернелер комбинациясын басу?а да болады. Терезенi жабу батырмасын шерту немесе + пернелерiн басу ар?ылы да программаны? ж?мысын ая?тау?а болады.

Егер компьютерде ?те ??нды а?параттар са?тал?ан болса, оларды? резервтi к?шiрмесiн бас?а дискеттерге немесе магниттi таспалар?а жазып ал?ан д?рыс, себебi еш?андай антивирусты? программа а?параттарды? резервтi к?шiрмесi сия?ты сенiмдi бола алмайды.

Айма? астарлы бетi тексеруге ?ажеттi дискiлердi: Жергiлiктi дискiлер (Локальные диски) - компьютердегi ?атты дискiлердi, Желiлiк дискiлер (Сетевые диски) - желiдегi дискiлердi, Иiлгiш дискiлер (Флоппи- дисководы) - дискеттi та?дау м?мкiндiгiн бередi .

?ажеттi объектiнi ерекшелеп белгiлеген со?, тыш?анны? о? батырмасын шерту ар?ылы онымен ж?мыс жасау м?мкiндiгiн беретiн жанама меню ашылады.

Айма? астарлы бетiндегi Объект?Н?тиже терезесiнде ?ажеттi хабарды iздеу м?мкiндiгi бар. Ол ?шiн + ?ос пернесiн басу ар?ылы iздеу режимiн ?осамыз да, енгiзу ?атарына ?ажеттi хабарды терiп жазамыз. Iздеу ?шiн пернесiн басамыз немесе Табу батырмасын шертемiз. Iздеу терезесiнен шы?у ?шiн пернесiн басу ?ажет. Хабарды iздеудi тексеру ж?рiп жат?ан кезде немесе ол ая?талу?а жа?ында?ан кезде, я?ни хабар бар кезде ж?ргiзу керек.

Объектiлер iшкi (астарлы) бетiнде тексерiлетiн "Жады", "Секторлар", "Файлдар", "Сы?ыл?ан файлдар", "Архивтер" объектiлерiнi? бiрiн к?рсету керек. Егер осы объектiлердi? еш?айсысы да к?рсетiлмесе, AVP программасы объектiнi к?рсету ?ажеттiгi туралы м?лiмет бередi.

Тексерiлетiн файлды? типiн де к?рсетуге болады. "Барлы? файлдар" батырмасын шерту ар?ылы барлы? файлдарды тексерген сенiмдiрек болады.

Вирустарды iздеу/емдеу ?рекетiн бастамас б?рын, за?ымдан?ан ж?не к?м?ндi объектiлердi б?лек бумалар?а к?шiрiп жазатын режимдi та?айындау?а болады. Ол ?шiн Iс ?рекет астарлы бетiндегi "Б?лек бума?а к?шiру" (Копировать в отдельную папку) ?атарында?ы жалаушаны к?теру керек. Б?л кезде бумаларды? атын терiп жазу м?мкiндiгi берiледi, алдын ала (?нсiз) келiсiм бойынша за?ымдал?ан объектiлер - "Infected", ал к?м?ндi объектiлер - "Suspicious" бумаларына жазылады. Б?л бумалар AVP программасы жазыл?ан орында са?талады. Ал бумаларды? атын ?згерту ?ажет болса, командалы? ?атарда бас?а атты терiп жазамыз.

За?ымдал?ан объект табыл?ан мезетте, экран?а сол объектiмен орындалатын iс-?рекеттi та?дау м?мкiндiгiн беретiн "За?ымдал?ан объект" с?хбат терезесi шы?ады. Егер "Б?лек бума?а к?шiру" ауыстырып ?ос?ышы ?осулы т?рса, онда б?л объектiлер бас?а бума?а к?шiрiледi.

Баптау астарлы бетiнде: Ескерту (Предупреждение) ж?не Кодты? анализаторы (Анализатор кода) ?осулы т?р?аны д?рыс. Вирус жо? файлдарды тексеру (Избыточное сканирование) т?рiздi ?осымша параметрлердi та?айындай аламыз. Сондай-а? ?осымша мынадай опцияларды к?рсете аламыз: Б?лiнбеген таза объектiлер ж?нiнде есеп беру (Отчет о чистых объектах), ?ысыл?ан объектiлер ж?нiнде есеп беру (Отчет об упакованных объектах), Дыбыс эффектiлерi (Звуковые эффекты), Есептердi ?ада?алау (Слежение за отчетом). AVP ж?мысыны? н?тижесiн файл?а жазып алу ?шiн енгiзу ?рiсiне файлды? атын терiп жазамыз (?нсiз келiсiм бойынша б?л файлды? аты Report.txt болады).

Егер Iс-?рекет астарлы бетiндегi Емдеуге с?раныс (Запрос на лечение) ауыстырып ?ос?ышы ?осулы т?рса, за?ымдал?ан объект табыл?ан мезетте За?ымдал?ан объект с?хбат терезесi ашылады.

Б?л с?хбат терезесiнде за?ымдал?ан обьктiнi? аты, оны б?лдiрген вирусты? аты ж?не сол объектiмен орындау?а болатын iс-?рекеттердi? тiзiмi шы?ады. За?ымдал?ан объектiмен орындалатын iс-?рекеттер:

-Тек ?ана н?тиже (Только отчет) - вирус табыл?ан объект ж?не сол вирус ж?нiндегi м?лiметтер, я?ни ж?мысты? н?тижелiк есебiн бередi;

-Емдеуге с?раныс немесе С?раныссыз емдеу (Запрос на лечение или Лечить без запроса) - за?ымдал?ан объектiнi емдеу жолдары, м?ны? н?тижесiнде объектiдегi вирус ?шiрiлiп, объектiнi? ?зi т?п н?с?асына с?йкес ?алып?а келтiрiледi;

-С?раныссыз ?шiру (Удалять без запроса) - за?ымдал?ан файлды дискiден ?шiру.

Кейбiр жа?дайларда антивирус программаларды? ?зi вирусты емдей алмайды. М?ндай жа?дайда аты к?рсетiлген вируспен (NAME_VIRUS) ауыр?ан объектiнi (NAME_OBJECT) емдеу м?мкiн еместiгi ж?нiнде м?лiмет шы?ады.

Егер И? батырмасы шертілсе б?л объект ?шiрiледi де, емдеу м?мкiн емес барлы? объектiлердi ?шiрудi ??птау ж?нiнде м?лiмет шы?ады. Егер та?ы да И? батырмасын шертсек, барлы? емдеу м?мкiн емес вирус?а шалды??ан объектiлер ?шiрiледi. Жо? батырмасын шертсек, За?ымдал?ан объект терезесiндегi "Барлы? за?ымдал?ан объектiлерге ?олдану" жалаушасы белсенді болса, та?ы да ?шiрудi ??птау ж?нiндегi терезе шы?ады. Ал, б?л жалаушасы белсенді болмаса, ?айтадан За?ымдал?ан объект с?хбат терезесi ашылады.

Егер ж?йелiк секторлар (Boot, MBR, Partition Table) за?ымдал?ан болса iс-?рекеттi та?дау кезiнде секторларды емдеуге т?уекел жасау ?шiн, дискiнi? к?шiрмесiн алуды? д?рысты?ы ж?не емдеудi бастау ж?нiнде с?ра? м?лiмет шы?ады. Егер И? батырмасын шертсек, AVP программасы емдеудi бастайды, ал Жо? батырмасын шертсек, тексеру ж?мысы ая?талады.

WinRar ж?не Backup программалары.

Дербес компьютерді пайдалану кезінде ?рт?рлі себептермен магниттік дискідегі а?паратты жо?алтып немесе б?лдіріп алуымыз м?мкін ж?не файлдарды? к?лемін кішірейтуге (сы?у?а) тура келеді. Осындай жа?дайларда шы?ынды азайту ?шін файлдарды? архивтік к?шірмесін алып, оларды т?ра?ты к?йде жа?алап отыру керек.

Архивтеу дегенiмiз - алдын ала сы?у жолымен файлдарды? к?шiрмесiн дискiде немесе дискетте (магниттi таспада) са?тау.

Архиваторлар - дискідегі орынды ?немдеу ?шін файлды? к?лемін кішірейтіп са?тау?а м?мкіндік беретін программалар тобы.

Файлдарды архивтеуге арнал?ан программалар дискідегі файлдар к?шірмесін ?ысыл?ан к?йде архивтік бір файл?а орналастыру?а, кейіннен файлды архивтен шы?арып алу?а, архив мазм?нын к?руге ж?не т.б. істер ат?ару?а м?мкіндк береді. Архивтік программалар бір-бірінен ?ысыл?ан файлды? форматымен, ж?мыс істеу жылдамды?ымен, архивке орналастыр?анда?ы файлды ?ысу де?гейі сия?ты м?мкіндіктерімен айры?шаланады.

Ке? тарал?ан архиваторлар тобына ARJ, RAR, PKZIP, WinRar, WinZip, Backup ж?не т.б. архивтеу программалары жатады.

Windows операциялы? ж?йесінде WinRar ж?не WinZip архиваторлар ке? тара?ан. WinRar архивтік программасыны? ж?мысын ?арастырайы?, себебі .rar ке?ейтілмесімен архивтелген файлдар Интернет желісінде ке?інен ?олданылады.

Программаны ж?ктеген кезде программаны? бейкоммерциялы? ?олданылуы тіркеусіз ж?зеге асатыны, біра? міндетті т?рде Сізді? келісімі?ізді ?ажет етеді, сонды?тан шы??ан с?хбатты? терезеде "Установить" командасын басса?ыз бол?аны, программа ?нсіздік бойынша ?сыныл?ан дискіде орнатылады (1-сурет).

Келесі с?хбатты? терезеде программа?а ?атысты байланыс?ан типтегі ке?ейтілмелерді ж?не ?ажетті интерфейстерді белгілеуді с?райтын с?хбатты терезе шы?ады. ОК батырмасын шерткеннен со? WinRar программасы орнатыл?ан бума аты ж?не ?зі?ізге ?ажетті Аны?тама алу?а м?мкіндік беретін с?хбатты? терезе шы?ады. Б?л терезеде Готово батырмасын шерткеннен со? Сізді? компьютері?ізде WinRar программасы орнатылады (2-сурет).

1-сурет.WinRar архивтік программасын орнату терезесі.

2-сурет. Архивтеу программасын орнату барысы.

Ж?мыс ?стелінде орналас?ан LEK-1-kz.doc файлын осы программа к?мегімен архивтеуді ?арастырайы?.:

1)Ж?мыс ?стеліндегі LEK-1-kz.doc файлын белгілеп, тыш?анны? о? жа? батырмасын шертеміз. Шы??ан с?хбатты? терезеде "Добавить в архив" немесе "Добавить в архив "LEK-1-kz.rar" " командаларыны? бірін та?даймыз (3-сурет).

3-сурет. LEK-1-kz.doc файлын архивтеу.

2)Келесі с?хбатты? терезеде архивтік файлды? аты ж?не ?ажетті параметрлері та?далады (4-сурет).

4-сурет.Архивтік файлды? аты ж?не ?ажетті параметрлері

3) ОК батырмасын шерткеннен со? архивтеу программасыны? орындалу барысыны? с?хбатты? терезесі шы?ады (5-сурет).

5-сурет. Архивтеу программасыны? орындалу барысы.

4) Ж?мыс ?стелінде архивтелген программаны? та?башасы шы?ады (6-сурет).

6-сурет. Ж?мыс ?стеліндегі архивтелген файл.

?атты дискідегі м?ліметтерді? к?шірмесін алу ?шін Backup программасы ?олданылады. Б?л программа операциялы? ж?йенi бастап?ы орнату кезiнде ?ондырылмауы м?мкiн. М?ндай жа?дайда оны орнату керек.

Б?л программа а?паратты? резервтi к?шiрмесiн ??ру ж?не б?рын к?шiрiлiп ?ойыл?ан а?параттарды ?алпына келтiру ма?сатында да ?олданылады. Программаны iске ?осу ?шiн Бас м?зірде: Программалар?Стандартты??ызмет программалары (Служебные программы) ?Backup (Архивация данных) ?атарын та?даймыз.

Программа iске ?осыл?аннан кейiн архивтеу, ?алпына келтiру, файлдарды салыстыру?а арнал?ан ?ш астарлы беттен т?ратын Backup программасыны? терезесi ашылады (7-сурет). ?рбiр астарлы беттi? негiзгi б?лiгi Сiлтеуiш программасы терезесiнi? к?рiнiсi сия?ты болады ж?не жо?арыда айтыл?ан ма?сат?а ?олданылады.

7-сурет. Backup (Архивация данных) программасын іске ?осу.

Архивтеу ж?не ?алпына келтiру ?рекеттерiн ж?зеге асыру ?шiн к?шiрiлетiн файлдарды та?дап алу керек. ?рбiр буманы? немесе файлды? т?сында кiшкене т?ртб?рыш т?рады. Егер осы т?ртб?рышта тыш?анды шертсек, онда сол файлды? немесе бумада?ы файлдарды? барлы?ын к?шiру ?шiн ерекшеленгендiгiн бiлдiретiн ?анат белгi ( ? ) пайда болады. Жо?ары де?гейдегi бумаларды? т?сында?ы т?ртб?рышта?ы ?анат белгiнi? т?сi с?р болады, ол осы бума са?таулы т?р?ан файлдарды? барлы?ы ерекшеленбегенiн бiлдiредi. ?ажеттi файлдарды та?дап ал?аннан кейiн Ары ?арай (Далее) батырмасын шертемiз.

Екiншi кезе?де - архивтелген файлдар орналасатын орынды к?рсету ?ажет. Архивтелген файлдарды иiлгiш дискiге, стримерге, тiптi сол файлдарды? ?здерi орналас?ан орын?а да са?тау?а болады. ?ажеттi ??рыл?ыны та?да?ан со? Дайын (Готово) батырмасын шертемiз. Программа ??рылатын архивтi? атын с?райды да, оны к?рсеткеннен кейiн архивтеудi бастайды. Б?л процесс стример мен дискеттердi? ж?мыс жылдамды?ы ?атты дискiге ?ара?анда жай бол?анды?тан ?за? уа?ыт?а созылуы м?мкiн.

Резервтi к?шiрме жасауды? жиiлiгi са?талатын а?паратты? жа?ару жылдамды?ына, ба?алы?ына, к?лемiне т?уелдi. К?шiру процесiнi? ?за? уа?ытты алатынды?ын ескере отырып, апта сайын немесе ай сайын к?шiрме алып отыр?ан д?рыс.

Backup программасы Windows операциялы? ж?йесіні? мiндеттi т?рде ??рамына кiрмейтiн компоненттерiнi? бiрi бол?анды?тан, оны орнату ?дiсiн бiлуiмiз керек.

Backup программасы т?мендегi ?рекеттердi орындау ар?ылы ?ондырылады.

1. Бас меню: Баптау?Бас?ару та?тасы (Настройка?Панель управления) ?атарын та?даймыз.

2. Ашыл?ан терезеде Программаларды орнату ж?не ?шiру (Установка и удаление программ) шарт белгiсiнде тыш?анды екi � SQL-серверлеріні? к?пшілігі деректер базасынан т?ратын бір ?лкен файлды ?олданады.

Деректер базасы - белгілі бір п?ндік аума??а жататын ??рылымды? т?рі бар деректерді? атауы бар жина?.

Деректер ?орыны? классификациясын к?рсеті?із.

Деректерді ??деу технологиясы бойынша деректер ?оры орталы?тандырыл?ан ж?не б?ліктенген болып екіге жіктеледі.

Орталы?танд��рыл?ан (база) деректер ?оры есептеуіш ж?йені? бір жадысында са?талады. Егер б?л есептеуіш ж?йе ЭЕМ-ні? компоненті болып табылса, онда м?ндай база?а б?ліктенген р??сат м?мкін болады. Деректер ?орыны? ?олдануыны? м?ндай ?дісі дербес компьютерлерді? (ДК) локальді желілерінде жиі ?олданылады, [2].

Б?ліктенген деректер ?оры есептеуіш желіні? т?рлі ЭЕМ-дерінде са?талатын, бір-біріне ?иылысушы немесе ?айталанушы б?ліктерден т?рады. М?ндай базамен ж?мыс жасауды б?ліктенген деректер?орын бас?ару ж?йесі (БД?БЖ) к?мегімен ж?зеге асыру?а болады.

Деректерге р??сат алу ?дісі бойынша деректер ?оры: локальді р??сатты деректер ?оры алыстатыл?ан (желілік) р??сатты деректер ?оры болып б?лінеді.

Желілік р??сатты орталы?тандырыл?ан деректер ?оры ж?йесі сол сия?ты ж?йелерді? т?рлі архитектурасын ?сынады:

- файл-сервер;

- клиент-сервер.

Файл-сервер. Желілік р??сатты Д? ж?йесіні? архитектурасы желі машинасыны? біреуі орталы? ретінде б?лінетінін болжайды. М?ндай машинада бірлесіп ?олданыл?ан орталы?тандырыл?ан Д? са?талады. Барлы? бас?а желі машиналары ж?мыс станцияларыны? функцияларын орындайды. ?олданушылар ж?мыс станцияларында монопол��ді т?рде ?олданатын локальді Д?-ларды ??рады. Файл-серверді? концепциясы шартты т?рде 1.2- суретте к?рсетілген.

1.2 - сурет - Д?-а?паратты файл-сервер принципі бойынша ??деу схемасы

Клиент-сервер. Б?л концепцияда орталы? машина орталы?тандырыл?ан деректер ?орын са?таудан бас?а деректерді ??деуді? негізгі к?лемін орындауды ?амтамасыз етуі ?ажет. Клиент ар?ылы м?ліметтерге с?раныс, сервердегі деректерді шы?ару ж?не іздеуді тудырады. Шы?арыл?ан деректер(біра? файлдар емес) желі бойынша серверден клиентке транспортталады. Клиент-сервер концециясы шартты т?рде 1.3-суретте к?рсетілген.

1.3 - сурет - Д?-да а?паратты клиент - сервер принципі бойынша ??деу

Деректер ?оры ?ріс, жазба, файл (кесте) сия?ты структуралы? элементтермен ты?ыз байланысты.

?ріс (ала?) - а?паратты? б?лінбейтін б?лігіне, я?ни реквизитіне с?йкес келетін м?ліметтерді? логикалы? ?йымыны? элементарлы бірлігі. ?рістерді (ала?дарды) суреттеу ?шін келесі сипаттамалар ?олданылады:

- аты (имя), мысалы: фамилиясы, аты, ?кесіні? аты, ту?ан жылы;

- типі (тип), мысалы: символды, санды?, календарлы?;

- ?зынды? (длина), мысалы: 15 байт сонымен бірге символдарды? е? ?лкен санымен аны?талады;

- д?лдік (точность) санды? м?ліметтер ?шін, мысалы: санны? б?лшек б?лігін бейнелеу ?шін екі онды? сана? белгісі 1.2 -кестеде к?рсетілген.

1.2-кесте - Д?-ны? негізгі структуралы? элементтері

?ріс1 (аты) ?ріс2 (аты) ?ріс3 (аты) ?ріс4 (аты)

?ріс Жазба

Жазба дегеніміз - логикалы? байланыс?ан ?рістерді? жиынты?ы. Жазба экземпляры - жазбаны? ?рістеріні? т?ра?ты ма?ынасын ?стап т?ратын б?лек реализация.

Файл (кесте) - бір структураны? жазба экземплярларыны? жиынты?ы.

Жазба файлдарыны? логикалы? структураларыны? суреттелуі ?ріс жазбаларыны? тізбектей орналасуынан ж?не оларды? негізгі сипаттамаларынан т?рады. Мысалы, 1.3-кестеде к?рсетілген.

1.3-кесте - Файл жазбаларыны? логикалы? структурасыны? суреттелуі

Файл аты ?ріс Кілт

Белгісі ?ріс форматы Аты (ма?ынас) Толы? аталуы Типі ?зынды?ы Д?лдігі Аты 1 ... Аты n

Программалауда?ы ?олданылатын, кез-келген деректер ?здеріні? типі болады. Реляциялы? модель ?олданылатын деректер типі ?арапайым болуын талап етеді.

а) деректерді? ?арапайым типі;

б) деректерді? ??рылымды? типі;

в) деректерді? сілтеме типі.

Байланыс типтері. Барлы? та?ырыпты? облыста?ы а?паратты? объектілер ?зара байланыс?ан.

Байланысты? бірнеше т?рлері бар:

- бірден бірге (1:1);

- бірден к?пке (1:К);

- к?птен к?пке (К:К).

1-ге 1 байланысы. Бір кестені? бір жазбасы екінші кестені? бір жазбасына с?йкес келеді. Бірден бірге байланысы 1.4-суретте к?рсетілген.

1.4 - сурет- Бірден бірге байланысы

Бірден к?пке байланысы - 1- ші кестені? бір жазбасына 2-ші кестені? бірнеше жазбасы с?йкес келеді. 1-ші кестені? жазбасы ?айталанбауы керек.Бірден к?пке байланысыны? к?рінісі 1.5-суретте к?рсетілген

1.5 - сурет - Бірден к?пке байланысы.

К?птен к?пке байланысы. Бірінші кестені? бірнеше жазбасына екінші кестені? бір жазбасы с?йкес келеді.

К?птен к?пке байланысыны? к?рінісі:

1.6-сурет - К?птен к?пке байланысы.

Д?-ны? ж?мыс технологиясыны? жалпы ?орытындысын негізгі этап ретінде былайша б?луге болады. Схемасы 1.7-суретте к?рсетілген:

- деректер ?оры кестені? структурасын ??ру;

- кестедегі м?ліметтерді енгізу ж?не ?згерту;

- кестедегі м?ліметтерді ??деу;

- а?паратты м?ліметтер ?орынан шы?ару.

1.7 - сурет - Д?БЖ-да?ы ж?мыс технологиясыны? жалпы ?орытындысыны? схемасы

?рбір на?ты Д?БЖ - ны? ?зіні? ерекшелігі болады. Оны міндетті т?рде есте са?тау ?ажет. Алайда кез-келген Д?БЖ-ны? функциональды? м?мкіндігін к?ре отырып осы ортада?ы ?олданушыны? ж?мыс технологиясыны? жалпы ?орытындысын алдымыз?а келтіруге болады.

Microsoft Access кестелерін ??дейтін негізгі функциялар ж?не командаларды т?сіндірі?із (??ру, модификациялау ж?не кесте ??рылымын к?шіру, кесте ашу, жазба ?осу, к?ру, ??деу, жазба ?шіру, ?ріс м?ндерін алмастыру, кестелерді ж?не файлдарды к?шіру). Кестемен ж?мыс жасайтын функцияларды аны?та?ыз. М?ліметтер ?орын бас?ару ж?йелеріні? (М?БЖ) барлы? классикалы? ?асиеттеріне Microsoft Access М?БЖ ие. Microsoft Access - М?БЖ ішіндегі е? ?арапайымы, ?олайлысы. Access-ті? е? ?уатты ??ралдарына шеберді жат?ызу?а болады. Шебер к?мегімен кестелер, с?раныстар, формалар ??ру?а, электронды кестелерді енгізуге, м?ліметтер ??рылымдарын талдау?а, ?осымшалар ??рып, оларды? жылдамды?тарын арттыру?а болады. ?осымшаларды? ж?мысын автоматтандыру ?шін макростар ?олданылады. ?лкен м?ліметтер ?орын формалар мен есептерді, кестелерді байланыстыра отырып, бір де бір команда жазбай ??ру?а болады. Егер к?рделі ?те ?лкен м?ліметтер ?орларын ??рса?ыз Visual Basic программалау тілін ?олдану м?мкіндігі де бар.

Microsoft Access М?БЖ ?олданыс облыстарына келесілерді жат?ызу?а болады:

* Кіші бизнесте (бухгалтерлік есепте, тапсырыстарды енгізуде, т?тынушылар жайлы а?параттарды енгізгенде т.б);

* ?лкен ?йымдарда (ж?мыс топтарын тіркейтін ?осымша, а?паратты ??деу ж?йесі);

Жеке М?БЖ ретінде (адрестер бойынша к?мекші ??рал, кітаптар тізімі т.б ).

MS Access М? ж?ктегенде келесі терезе ашылады. Файл - ??ру (Создать) - Жа?а М? (Новая БД) командасын орындаймыз: (Сурет 1)

Сурет 1. MS Access Негізгі терезесі

Кестелер - МБ-ны? негізгі объектілері. МБ жасау ал?аш?ы кесте ??рудан басталады. Ал, кестеде оны? ?рістері ж?не сол ерістерді? типтері мен касиеттері аны?талады. Access-те кесте ??руды? 5 т?сілі бар. Кесте ішкі бетін ашып, ??ру (Создать) батырмасына шертсек, 1 суретте к?рсетілген Жа?а кесте с?хбаттасу терезесі шы?ады. Б?л терезеде жа?а кесте ??руды? бірнеше т?сілдері к?рсетілген.

1 сурет. М?ліметтер базасын ??ру режимін та?дау терезесі

Кесте режимін та?да?аннан кейін бірінші жолда ?ріс атауын беріп, ал т?менірек ?рбір ?рісті? м?ліметтерін енгізе отырып, Кесте ??ру м?мкіндігіне ие боламыз. Б?л режим Excel-де кесте ??ру т?сіліне ??сас. Кестеде 20-?а дейін ?ріс болуы м?мкін. 5 суретте Кесте режимінде автомобильдерді? маркалары туралы ма?л?маттары бар кестені ??ру ?лгісі келтірілген. Бірінші жол?а ?ріс атаулары ("Поле1", "Поле2 ж?не т.с.с. орнына), ал ?ал?ан жолдар?а осы ?рістерді? м?ндері енгізіледі. Бір ?рістен 2-ші ?ріске ?ту ?шін Tab ж?не Shіft-Tab немесе ба?ыттауыш тілсызы?тары бар пернелерді ?олдану?а болады. М?ндерді енгізіп біткеннен кейін, с?хбаттасу терезесінде кестеге ат беруге болады (стандартты ат - Кесте 1), сонымен ?атар автоматты т?рде енгізілетін т?йінді (ключевое) ?ріс - реттік н?мірлер де к?рсетіледі. Содан кейін кесте ??рылымын Конструктор режимінде к?руге болады (2 сурет). ?рістерді? типі енгізілген м?ндер негізінде автоматты т?рде аны?талады.

3. Конструктор режимінде кесте ??ру

Кестені ??ру барысында Конструктор режимін та?дап кесте ?рістеріні? сипттамасын аны?тайы?. М?нда ?рбір ?ріске ат беріп м?ліметтер типін ж?не оны? сипаттамасын беріп, б?л ?рісті? ?асиеттерін аны?тау керек.

Мысал?а объект ретінде автомобильді алайы?. Б?л объектіні? ?рістеріні? сипаттамасы 2 кестеде келтірілген.

Конструктормен ж?мыс істеу терезесі 3 суретте келтірілген. Курсор "М?ліметтер типі" графасына т?скенде ба?ыттауыш тілсызы? пайда болады, оны басса?, м?мкін болатын барлы? м?ліметтер типіні? тізімі шы?ады. Суретте б?л тізім "Ба?асы" ?рісі ?шін к?рсетіліп т?р. Т?мендегі "Жалпы" ішкі бетінде ?ріске шектеулар, ал?аш?ы м?ндер та?айындау?а болады, мысалы м?тіндік типті ?рістер ?шін оны? енін (м?лшерін - размерін) к?рсету: "Н?мір" ?рісі ?шін 7 байт, "Марка" ж?не "Т?с" ?рістері ?шін - 10 байттан алу?а болады. "Н?мір" ж?не "Иесіні? коды" ?рістері ?шін міндетті ?ріс (и?) белгісін орнату?а болады, я?ни оларды бос ?алдыру?а болмайды.

2 кесте "Авто" кестесіні? ?рістері

?РІС АТЫ М?ЛІМЕТТЕР ТИПІ СИПАТТАУ Автокоды Санауыш Автомобиль идентификаторы Н?мір Санды? Автомобиль н?мірі Маркасы М?тіндік Т?сі М?тіндік Ба?асы Санды? Ба?асы, $-мен Шы??ан жылы Дата/Уа?ыт Автомобиль шы??ан к?ні ?уаттылы?ы Санды? ?уаттылы?ы, ат к?шімен Зауыт коды Санды? Иесіні? коды Санды? Сатып ал?ан к?ні Дата/Уа?ыт

"Алмастыру" ішкі бетімен ж?мыс істеу т?сілдерін ?арастырайы?. "Т?с" ?рісімен ж?мыс істеу ы??айлы болу ?шін "Авто т?сі " деген ?рісі бар "Авто т?сі" аны?тамалы? кестесін ??райы?. Б?дан кейін "Алмастыру" ішкі бетінде "Авто" кестесіні? "Т?с" ?рісі ?шін ?ажетті та?айындауларды орнатайы?. "Бас?ару элементіні? типі" ?асиеті ?шін "Тізімді ?ріс" (Поле со списком) м?нін та?даймыз. "Жолдар шы??ан жеріні? типі" (Тип источника строк) ?асиеті ?шін "Кесте/С?раныс" м?нін береміз. "Жолдар шы??ан жері" ?асиеті ?шін "Т?с (Цвет)" кестесін алып, "?осыл?ан ба?ана" (Присоединенный столбец) мен "Ба?ана сандары" м?ндері ретінде 1-ді к?рсетейік. Осы мысалмен Конструкторда ж?мыс істеу кезі 4 суретте к?рсетілген. "Авто" кестесіне м?ліметтер енгізу ?шін м?ліметтер базасы терезесінде б?л кестені белгілеп алып, "Ашу (Открыть)" батырмасын шерту керек. Кестедегі "Авто коды" ?рісі санауыш болып табылады, о?ан м?лімет енгізілмейді, ол автоматты т?рде толтырылады. "Т?с (Цвет)" ?рісінде ашыл?ан тізім шы?ады, одан керекті м?ндерді алу?а болады (5 сурет).

"Марка" ?рісімен ж?мыс істеу ?олайлы болу ?шін, ішінде "Марка коды" ж?не "Авто маркасы" сия?ты 2 ?рісі бар, "Авто маркасы "аны?тамалы? кестесін ??райы?. "Авто" кестесінде "Марка" ?рісі ?шін керекті "Алмастыру" (Подстановка) жасайы?. "Элементтер бас?ару типі" (Тип элемента управления) ?асиеттер ?шін "Тізімі бар ?ріс" (Поле со списком) м?нін та?дап алайы?. "Жолдарды? шы?у к?зі" (Тип источника строк) ?асиеттеріне "Кесте/с?раныс" (Таблица/запрос) м?нін та?дап алайы?, "Авто маркасы" ?рісіні? ??рамын енгізетін с?раныс ??райы?. "Жолдарды? шы?у к?зі" (Источник строк) ?асиетінде к?п н?ктесі бар квадратты шертеміз, одан кейн с?ранысты ??растыратын терезе ашылады. Б?л терезеге кесте атын енгізіп, сол кестеден м?ліметтер алынады ж?не ?ріс аты соны? м?ндерін та?дау ?шін пайдаланылады. С?рыптау реттілігін де беруге болады, онда м?ліметтер бастап?ы кестеде са?тал?ан т?рінен бас?аша т?рде реттеліп к?рсетіледі.

"Жолдарды? шы?у к?зі" (Источник строк) ?асиетінде SQL тілінде ??рыл?ан с?раныс пайда болады. С?раныстар ??ру?а 6 ж?мыста ке?ірек то?таламыз. "?осыл?ан ба?ана" (Присоединенный столбец) ж?не "Ба?ана саны" (Число столбцов) ?асиеттері ?шін 1 м?нін береміз. 6 суретте "Алмастыру"(Подстановка) ішкі бетінде "Марка" ?рісі ?асиеттерін беру ?шін ?олданылатын С?раныстарды ??растырушы (Построитель запросов) келтірілген.

Шеберді? бетперде ??руда?ы м?мкіндіктерін ?арастырайы?. "Авто" кестесі ?шін Конструктор режиміне кіріп, "Шы?арыл?ан к?ні" ?рісі ?шін осы шеберді ша?ырайы?. 8 суретте с?хбаттасуды? бірінші ?адамы келтірілген, м?нда мерзімді к?рсету ?шін формат та?дау ?ажет, ал 9 суретте с?хбаттасуды? 2-ші ?адамы келтірілген, м?нда та?далын?ан формат?а с?йкес мерзімді енгізу ?шін ??рыл?ан бет перде к?рсетілген.

4. Кестелер шебері режимінде кесте ??ру

Кестелер шеберін та?дау ар?ылы ?лгі бойынша кесте ??ру м?мкіндігіне ие боламыз. Б?л жерде кесте ?лгісін ж?не осы кестеге арнал?ан ?ріс ?лгілерін к?рсету керек. ?ріс атауларын ?ажеттілік туып жатса ?згертуге болады. Ары ?арай Шеберді? ?сыныстарын ж?зеге асыра отырып, с?хбаттасуды ая?тау керек. Б?л режимде кесте ??ру мысалдары 11-14 суреттерде келтірілген. С?хбаттасуды? бірінші ?адамында (10 сурет) барлы? кестелерді ж?не оларды? ?рістерін ?арап шы?у керек, ?йткені ??рылып жат?ан кестеде осы ?рістерді? ?айсысын ?олданылатынымызды біз алдын ала ойластыруымыз керек.

> белгісі бар квадрат курсор т?р?ан бір ?ріс жа?а кестеге енгізілетінін білдіреді, ал >> белгісі сол жа?та?ы барлы? ?рістерді? кестеге енгізілетінін білдіреді, Та?баларды жо?ар?ы регистрге ауыстырады (бас ?ріптер) ?ал?а (Маска) мысалдары:

1) (###) - ### - ### - 325477370 санын енгізгенде, ол ?рісте келесі т?рде к?рінеді (325)-477-370;

2) > - Алматы м?нін енгізгенде ол АЛМАТЫ с?зіне т?рленеді.

Бет перде (Маска) ??ру ?шін бет перде ??ру Шеберін ?олдану?а болады, ол ?шін Енгізу бет пердесі ?асиеттерінен ??ру (к?п н?ктесі бар квадрат) батырмасын шерту керек.

Кестені индекстеуді т?сіндірі?із. Индексті тег т?рлерін сипатта?ыз . Access индексті? екі т?рін с?йемелдейді:

- индекс - ал?аш?ы кілт - б?л ?рбір жазбаны бір м?нді т?рде аны?тайтын ?ріс немесе ?рістер комбинациясы;

- индекс - екінші реттегі кілт - с?рыптау немесе іздеу барысында ?олданылатын ?ріс немесе ?рістер комбинациясы.

Индекстер ??ру ?шін ?рістерді алдын ала белгілеп Кілт белгішесін немесе Т?р/Индекстер меню командасын ?олдану?а болады. Со??ы команда индекс атауы, индекстеу ?рістері ж?не с?рыптау реті к?рсетілуі тиіс с?хбат терезе шы?арады.

Кесте немесе форма ?рістері ?ріс т?рінде к?рінуі керек пе, тізім т?рінде ме, ?лде тізімі бар ?ріс т?рінде к?рінуі керек пе осыны аны?тайтын бас?ару элементіні? т?рі "Алмастыру" ішкі бетінде сипатталады. Егер ?ріс ?шін Тізім (Lіst box) немесе Тізім бар ?ріс (Combo box) бас?ару элементтері та?далса, онда тізімні? жолдары ?шін м?ліметтерді? шы??ан жерін ж?не тізімні? бас?а да бір?атар белгілерін аны?тайтын ?осымша ?асиеттер шы?ады. М?ліметтер шы??ан к?зі кесте болып табылады, онымен ж?мыс барысында ?здіксіз байланыс орнатылатынды?тан, ол тізімні? е? со??ы н?с?а екендігін, я?ни ?зектілігін ?амтамасыз етеді.

Егер ?ріс т?рін аны?тау кезінде Алмастыру шебері та?далса, онда "Алмастырулар" ішкі бетіндегі ?асиеттер м?ні Шебер ар?ылы толтырылады.

Деректер ?оры кестелеріні? арасында ?немі байланыс ??ру ж?не кестелерді? б?тінділік сілтемесін т?сіндірі?із. Кестелер арасында?ы байланысты са?тау?а жасал?ан амалдарды сипатта?ыз. Кестелерді біріктіруді т?сіндірі?із. М?ліметтер схемасы м?ліметтер базасыны? ??рылымын жасап, оны? графикалы? бейнесі болып ?ана ?оймай, ж?мыс істеу процесінде де ке? ?олданылады. МБ схемасын жасау к?пкестелі формаларды, с?раныстарды ж?не басылымдарды же?іл ??растыру?а, сондай-а?, кестелерді т?зету кезінде байланыс?ан м?ліметтер т?тасты?ын ?амтамасыз етуге м?мкіндік береді.

Схемада кестелер арасында?ы байланыстар аны?талып, оларды? н?с?алары жасалады. Осылай ??рыл?ан схемалар ?зара байланыс?ан кестелер негізінде формалар, с?раныстар ж?не басылымдар ??растыру кезінде м?ліметтер байланысын автоматты т?рде пайдалану?а м?мкіндік береді. МБ схемасы графикалы? т?рде арнайы терезеде ?рістер тізімі ар?ылы к?рсетілген ?р т?рлі кестелерді? керекті ?рістерін сызы?тармен байланыстыру жолымен бейнеленіп т?рады.

Осындай ?зара байланысу бейнесі м?ліметтерді? екі тобы арасында?ы на?ты байланысты к?рсетеді. Б?ларды? "бірді? бірге" (1:1), "бірді? к?пке" (1:М немесе 1: () ж?не "к?пті? к?пке" (М:М) ?атынасы сия?ты бірнеше т?рлері бар.

Мысалы, СТУДЕНТ объектісі бар болсын делік. Оны сипаттау кезіде ФАМИЛИЯСЫ, АТЫ, ТУ?АН ЖЫЛЫ, СЫНА? КІТАПШАСЫ Н?МІРІ, ТОПТЫ? Н?МІРІ сия?ты ?рістерді пайдаланамыз. Б?л ?рістерді? арасында мынадай байланыстар бар:

1. "Бірді? бірге ?атынасы"

ФАМИЛИЯСЫ СЫНА? КІТАПШАСЫ Н?МІРІ

2. "Бірді? к?пке ?атынасы"

СЫНА? КІТАПШАСЫ Н?МІРІ ТОПТЫ? Н?МІРІ

3. "К?пті? к?пке ?атынасы"

ТУ?АН ЖЫЛЫ ТОПТЫ? Н?МІРІ

Осы?ан ??сас ?зара байланыстар объектілер арасында да орнатылуы м?мкін.

Access программасы м?ліметтер схемасын ??ру кезінде та?дап алын?ан ?ріс бойынша кестелер арасында?ы байланыс типін авоматты т?рде аны?тайды. Егер байланыс орнатылатын ?ріс басты ж?не ба?ынышты кестелерді? екеуінде де ?айталанбайтын т?йінді ?ріске жататын болса, онда "бірді? бірге ?атынасы" т?ріндегі байланыс орнатылады. Ал, егер байланысу ?рісі тек басты кестеде ?ана ?айталанбайтын т?йінді типке жататын болып, ал ба?ынышты кестеде ол т?йінді ?ріс типіне жатпайтын болса немесе онда?ы ??рамалы т?йінді ?ріске кіретін жа?дайда, басты кестеден ба?ынышты кестеге ?арай "бірді? к?пке ?атынасы" байланысы орнатылады.

Басты кестеден байланыс ?рісі ретінде т?йінді болып саналмайтын типті та?да?анда, тек бірігу байланысы орнауы м?мкін. М?ндай байланыстар басты кесте мен ба?ынышты кестені? екеуінен де алын?ан ?рістері бар формалар мен басылымдар ??ру кезінде ?ажет болады. М?ндай байланыстар бірдей м?ндері бар жазбаларды? байланыс ?рісінде бірігуін т?мендегі 3 т?сілдерді? біреуімен ?амтамасыз етеді:

1) екі кестені? де байланыс?ан ?рістеріні? м?ндері бірдей бол?ан жазбаларды ?ана біріктіру;

2) екі кестені? де байланыс?ан ?рістеріні? м?ндері бірдей бол?ан жазбаларды біріктіру ж?не, со?ан ?оса, 2-кестеде ?зіне с?йкес байланысу ?рістері жо? 1-кестедегі барлы? жазбаларды 2-кестені? бос жазбаларымен біріктіру;

3) екі кестені? де байланыс?ан ?рістеріні? м?ндері бірдей бол?ан жазбаларды біріктіру ж?не, со?ан ?оса, 1-кестеде ?зіне с?йкес байланысу ?рістері жо? 2-кестедегі барлы? жазбаларды 1-кестені? бос жазбаларымен біріктіру.

1:1 немесе 1:М типіндегі байланыс т?рлеріне м?ліметтер т?тасты?ын ?амтамасыз ететін параметрді ж?не де байланыс?ан жазбаларды автоматты т?рде каскадты жа?арту мен ?шіру ісін енгізуге болады.

М?ліметтер базасыны? т?тасты?ы деп базада?ы м?ліметтерді? ?атесіні? жо?ты?ы мен д?лдігін айтады. МБ-ны? бірт?тасты?ын ?амтамасыз ету дегеніміз - кез келген уа?ытта базада?ы м?ліметтерді? ?атесіз, д?рыс ??растырылуына ба?ыттал?ан шаралар ж?йесі. М?ндай шаралар ж?йесіне м?ліметтерді? м?мкін м?ндері мен оларды? арасында?ы байланыстарды ?ада?алау?а арнал?ан белгілі бір ережелер жиынынан т?ратын м?ліметтер т?тасты?ына ?ойылатын шектеулер жатады.

М?ліметтерді? бірт?тасты?ын ?амтамасыз ету дегеніміз ?зара байланыс?ан кестелер ?шін мынадай бірнеше т?зету шарттарыны? орындалуы:

* ба?ынышты кестеге басты кестедегі байланыстырушы т?йінді ?ріс м?ніні? ешбіріне с?йкес келмейтін жазба енгізілмейді;

* басты кестеде жазбаны, ба?ынышты кестедегі онымен байланысты жазбалар ?шірілмей, жою?а болмайды;

* байланыстыруды ?амтамасыз ететін басты кестедегі т?йінді ?ріс м?ндеріні? ?згеруі солар?а с?йкес ба?ынышты кестедегі жазбалар м?ндеріні? де ?згеруін ж?зеге асырады.

Байланыс?ан жазбаларды каскадты т?рде жа?арту режимінде басты кестені? байланысу ?рісіндегі м?нді ?згерткенде, ба?ынышты жазбаларда?ы со?ан с?йкес келетін ?ріс м?ндері автоматты т?рде ?згертіледі. Байланыс?ан жазбаларды каскадты т?рде жою режимінде басты кестедегі жазбаларды ?шіру кезінде барлы? де?гейлердегі ба?ынышты жазбалар каскадты т?рде жойылады.

2. М?ліметтер схемасын жасау

МБ схемасын жасау базалар терезесіндегі Сервис/М?ліметтер схемасы командасын орындаудан немесе саймандар та?тасында?ы М?ліметтер схемасы батырмасын басудан басталады. Осы с?тте кестелерді м?ліметтер схемасына ?осу терезесі ашылады. Керекті кестені белгілеп алып, ?осу (Добавить) батырмасын басу керек. (18-сурет)

МБ схемасында екі кесте арасында?ы байланысты орнату кезінде басты кестедегі байланыс орнатылатын т?йінді ?рісті белгілеу ?ажет. Содан со? тыш?анны? сол батырмасын басулы к?йде ?стап, курсорды ба?ынышты кестені? байланыс?а с?йкес ?рісіне апару керек. ??рамалы т?йінді ?ріс ар?ылы байланыс орнату кезінде басты кестені? т?йініне кіретін барлы? ?рістерді белгілеп (Ctrl батырмасын басулы к?йде ?стап) алып, оларды ба?ынышты кестедегі байланыс ?рістеріні? біріне тасымалдау керек. Байланыс орнатыл?аннан кейін 19-суретте к?рсетілгендей Байланыстар (Связи) терезесі ашылады. М?нда басты кестені? ?рбір т?йінді ?рісі ?шін (Кесте/с?раныс) ба?ынышты кестедегі со?ан с?йкес келетін ?рісті та?дап алу ?ажет (Ба?ынышты кесте/с?раныс).

18 сурет. М?ліметтер схемасын ??ру кезіндегі кестені ?осу

19 сурет. Байланыс параметрлерін аны?тау терезесі

Сондай-а?, бірт?тасты?ты ?амтамасыз ететін параметрді орнату ?ажет. Ол ?шін с?йкесінше мынадай жалаушаларды белгілеу керек: "М?ліметтерді? т?тасты?ын ?амтамасыз ету", "Байланыс?ан ?рістерді каскадты т?рде жа?арту", "Байланыс?ан жазбаларды каскадты т?рде жою". Осы с?тте тек кейбір жалаушаларды ?ана белгілеуге де болады. Егер жалаушаны? біреуі де белгіленбесе де, байланыс оранатылады, біра? м?ліметтер схемасында ол ай?ын 1:1 немесе 1:М (1:?) т?рінде к?рсетілмейді.

Егер біріктіру байланысын орнату керек болса, онда байланыстар параметрлерін аны?тау терезесінде Біріктіру (Объединение) батырмасын басу керек, соны? н?тижесінде "Біріктіру параметрлері" терезесі ашылады (20 сурет). Керекті ауыстырып ?ос?ышты шертіп, біріктіру байланысыны? ?ай т?рін орнату керек екендігін к?рсетеміз.

20 сурет. Біріктіру байланысыны? параметрлерін орнату терезесі

?ш кестеге - "Авто", "Зауыт", "Авто иесі" кестелеріне арнал?ан м?ліметтер схемасы мысал т?рінде 21 суретте к?рсетілген.

21 сурет. "Авто" базасыны? м?ліметтер схемасы

М?ліметтер схемасымен ж?мыс істеу кезінде жанама менюді ?олдану?а болады. Егер орнатыл?ан байланысты алып тастау (болдырмау) керек болса, тыш?анмен сол байланыс сызы?ын шертіп, оны белгілеп алу керек. Содан кейін тыш?анны? о? батырмасын басу ар?ылы жанама менюді ша?ыру?а болады.

Байланысты алып тастау ?шін Жою (Удалить) командасын, ал оны ?згерту ма?сатында Байланысты ?згерту (Изменить связь) командасын орындау ?ажет. Егер схемадан кестені алып тастау керек болса, алдымен байланысты жойып, содан кейін жанама менюдегі Кестені жасыру (Скрыть таблицу) командасын орындау ?ажет. Ал схема?а жа?а кесте енгізу керек болса, тыш?анны? курсорын схема терезесіні? бос айма?ына ?ойып, жанама менюді ша?ырып, Кесте ?осу (Добавить таблицу) командасын орындау керек.

Кестелерде м?ліметтерді іздеу командаларын т?сіндірі?із. Деректер ?орыны? бір немесе бірнеше байланыс?ан кестелерінен с?раныс бойынша та?дау жасауды т?сіндірі?із. С?раныс н?тижелерін шы?аруды? ?рт?рлі т?сілдерін к?рсеті?із. С?ранысты? т?рлерін аны?та?ыз. К?рделі с?раныстарды ??руды к?рсеті?із. SQL- ді? ??ру ж?не кесте ??рылымын ??деу командаларымен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. С?раныстар ар?ылы бір ж?не бірнеше байланыс?ан кестелерден берілгендерді аны?тал?ан шарт бойынша іріктеп алу?а болады. Access-те с?раныс ??руды? бірнеше т?сілдері бар. Олар с?раныс объектісінде ??ру батырмасын бас?анда пайда болатын Жа?а с?раныс терезесінде к?рсетіледі (1-сурет).

1-сурет. Жа?а с?раныс терезесі.

?арапайым с?раныс ??ру ?шін:

1)Жа?а с?раныс терезесінде оны? ?арапайым с?раныс (Простой запрос) т?рін та?дап, ОК батырмасын шерткенде ?арапайым с?раныс ??ру с?хбатты? терезесі іске ?осылады (2-сурет);

2-сурет. ?арапайым с?раныс ??ру терезесі.

2)С?раныс?а ?ажетті кесте аты белгілі бол?ан со? М?мкін ?рістер (Доступные поля) ?атарынан ?зімізге ?ажетті ?ріс аттарын Та?дал?ан ?рістер (Выбранные поля) ?рісіне та?даймызда ( ">" - ба?ыттауышы белгіленген ?рісті ?ана келесі бетке к?шіреді, ал ">>" ба?ыттауышы барлы? ?рістерді к?шіреді) ?рі ?арай (Далее) батырмасын шертеміз (3-сурет);

3-сурет.?арапайым с?раныс?а ?ажетті кесте атын ж?не

?рістерді та?дау с?хбатты? терезесі (1-?адам).

Егер с?раныс?а екі немесе бірнеше кесте м?ліметтері ?ажет болса, онда шеберді? келесі ?адамында толы? немесе ?орытынды параметрлерді? (подробный (вывод каждого поля каждой записи), итоговый) бірі та?далады (4-сурет).

4-сурет.Шеберді? 2-ші ?адамы.

3-ші ?адамда с?раныс?а атау беріледі ж?не ?нсіздік бойынша "С?ранысты? орындалу н?тижелерін ашу" ?асиеті та?далады (5-сурет).

5-сурет. ?арапайым с?раныс ??ру с?хбатты? терезесі - 3-ші ?адам.

С?раныста?ы ??растырушы (Конструктор) режімі негізгі режім болып табылады. Тіпті шеберді? к?мегы сал?аннан кейiн ?ажеттi м?тiндi iшiне терiп жазамыз.

3)Жа?тауды ж?не оны? iшiндегi м?тiндi форматтау ?шiн, оны белгiлеп алып жанама м?зірден Жазбаны? форматы... (Формат надписи...) командасын орында?анда ашыл?ан с?хбатты? терезесiн пайдаланамыз. (17-сурет).

17-сурет. Жазбаны? форматы... (Формат надписи...) командасы.

Б?л с?хбатты? терезе Т?стер ж?не сызы?тар, ?лшемi, Орналасуы, Сурет, Жазба ж?не Веб астарлы беттерiнен т?рады. М?нда:

а)жа?тау iшiнi? т?сiн ж?не шекара сызы?ыны? т?рiн, ?алы?ды?ын та?дай аламыз;

?)жазбаны? биiктiгi мен енi бойынша ?лшемiн;

б)абзацтан, пара? шетiнен, ба?анадан горизонталь ж?не вертикаль бойынша орналасуын аны?тай ж?не ?згерте аламыз;

в)м?тiннi? орналасуын та?дай аламыз..

Жа?тау iшiне жазыл?ан м?тiннi? м?мкiндiктерi:

1.??жатты? бiр б?лiгiнен бас?а б?лiгiне тасымалдау?а болады;

2.Сурет саймандар та?тасында?ы батырмаларды? к?мегiмен форматтау?а болады. Б?л кезде к?лемдi эффектiлер, к?ле?келер, шекараларды? т?стерi мен стильдер ж?не iшiн бояу батырмалары ?олданылады;

3.Формат м?зірiндегi М?тiннi? ба?ыты (Направление текста) командасын пайдалану?а болады;

4.М?тiнге енгiзiлген немесе салын?ан объектiлермен топ?а бiрiктiруге ж?не осы топ?а ?олданылатын барлы? командаларды пайдалану м?мкiндiктерi бар.

Word ??рамында?ы графикалы? редакторды? к?мегiмен кез келген элементтi тiк немесе к?лдене? ба?ытта 900 немесе 1800-?а б?рып орналастыру?а болады. Б?л м?мкiндiктердi симметриялы т?рде салын?ан суреттер ?шiн ?олдану?а болады. Б?ратын геометриялы? фигураны белгiлеп ал?аннан кейiн Iс-?рекет?Б?ру/к?рсету (Действия?Повернуть/отразить) командасын орындап, ?ажеттi б?ру параметрiн та?дау ?ажет (18-сурет).

18-сурет.Iс-?рекет?Б?ру/к?рсету (Действия?Повернуть/отразить) командасы.

Бiр автофигураны бас?амен алмастыру м?мкiндiгi бар. Алмастыратын фигураны белгiлеп ал?ан со?, Iс-?рекет?Автофигураны ?згерту командасын орындап, тiзiмнен ?ажеттi фигураны? т?рiн, одан кейiн фигураны? ?зiн та?даймыз. Автофигураны? к?лемiн ?згерту ?шiн, оны белгiлегеннен кейiн жан-жа?ында пайда бол?ан маркерлердi? ?ажеттiсiн тыш?анны? к?мегiмен жылжытамыз. Автофигураны ?згерту командасын орында?ан со?, фигура?а курсорды орналастырып, тыш?анны? о? батырмасын шертсек, т?йiндердi ?осу, ?шiру, ?згертуге байланысты жанама м?зір ашылады.

Егер масштабын ?згерту кезiнде Shift пернесiн басып ?стап т?рса?, ?згертулер пропорционалды т?рде екi ба?ытта (тiк ж?не к?лдене?) ж?ргiзiледi. Б?л м?мкiндiк квадраттар мен ше?берлер масштабын ?згертуде оларды? пропорцияларын са?тап ?алу ?шiн, я?ни ?згерткеннен кейiн ше?бер - ше?бер болып, квадрат -квадрат болып ?алуы ?шiн ?олданамыз.

Егер де масштабтау кезiнде Ctrl пернесiн басып, оны жiбермей ?стайтын болса?, масштабын ?згерту процесi геометриялы? элементтi? центрiне байланысты ж?ргiзiледi.

Геометриялы? элементтердi? к?шiрмесiн алу ж?не ?шiру ?шiн Т?зету (Правка) м?зірiні? командаларын ?олдану?а болады немесе объектіні белгілеп ал?ан со? CTRL пернесін басып отыру керек.

Егер графикалы? элементтер бiр-бiрiн жауып т?ратын болса, ?ай элементтi? беткi жа?ында (?стiнде), ал ?айсысыны? асты??ы жа?ында орналасуы керектiгiн аны?тап к?рсету м?мкiндiгi бар. Б?л ?шiн элементтi белгiлеп алып Iс-?рекет батырмасын шерткенде ашыл?ан м?зірдi? немесе жанама м?зірдi? Ретi (Порядок) командасынан ?ажеттi команданы та?даймыз (19-сурет)

19-сурет. Іс-?рекет?Реті (Действия?Порядок) командасы.

К?птеген ??жаттарда ?рт?рлi иллюстрация т?рiндегi объектiлер бар. Word редакторында м?тiндiк ??жат iшiне алдын ала бас?а программаларда дайындал?ан фирмалы? та?балар, диаграммалар, графиктер, суреттер ж?не дыбысты? объектiлердi енгiзуге болады.

Енгізу?Сурет?Картинкалар (Вставка?Рисунок?Картинки...) командасын орында?аннан кейiн экранда ?рт?рлi графикалы? ж?не дыбысты? объектiлер ?осу?а м?мкiндiк беретiн Microsoft Clip Gallery программасыны? терезесi ашылады (20-сурет). Коллекциялар тізімінен ?зімізге ?ажетті б?лімнен суретті ?з ?алауымызша та?дап аламыз.

20-сурет. Сурет? Картинкалар командасы.

Безендірілген та?ырыптар даярлау ?шін MS Word м?тіндік редакторыны? арнаулы WordArt программасы ?олданылады. Оны ?осу ?шін:

1)Сурет саймандар та?тасында?ы WordArt объектiсiн ?осу батырмасын шертеміз немесе Енгiзу?Сурет?WordArt объектiсi...командасын пайдаланамыз (21-сурет). М?тiндi ?р т?рлi т?сiлмен бейнелеп жазу, о?ан к?ле?ке салу, ?исайту, айналдыру, созу, ?лкейту, ?ыс?арту м?мкiндiгiн беретiн WordArt программмасыны? к?мегiмен м?тiнге ?рт?рлi эффектiлер беруге болады.

21-сурет.WordArt объектісін ?ою командасы.

Microsoft Equation 3.0 программасыны? к?мегiмен Word м?тiндiк редакторында жазыл?ан ??жат?а математикалы? элементтердi енгiзуге болады. Ол ?шін:

1)Енгiзу?Объект (Вставка?Объект) командасын орында?анда ашыл?ан терезеде (22-сурет) Microsoft Equation 3.0 ?атарын та?даймыз немесе стандартты саймандар та?тасында?ы батырмасын шертемiз;

22-сурет. Microsoft Equation 3.0 командасы.

2)Курсор т?р?ан орын?а формула енгiзу м?мкiндiгi берiледi ж?не формулалар саймандар та?тасы пайда болады (23-сурет);

23-сурет.Формулалар саймандар та?тасы.

3)?ажеттi элементтi осы саймандар та?тасынан та?дап аламыз да, енгiзуге тиiстi м?ндердi терiп жазамыз. Б?л программа енгiзiлген формулаларды автоматты т?рде форматтайды.

3. ??жатты баспа?а шы?ару.

??жатты баспа?а жiбермес б?рын, алдымен оны? ?а?аз бетiнде ?алай орналасатынын арнаулы алдын ала м?тiн к?ру режимi ар?ылы ?арап шы?у?а болады. Б?л бiраз уа?ытты ж?не ?а?азды ?немдеуге м?мкiндiк бередi.

Word редакторында бiрден м?тiннi? бiрнеше дана к?шiрмесiн немесе ??жатты? тек кейбiр беттерiн ?ана баспа?а шы?ару?а болады.

Баспа?а шы?арылатын м?тiндi к?ру ?шiн келесi бес режимнi? кез келгенiн ?олдана аламыз, олар: ?алыпты (обычный), электронды? ??жат (электронный документ), беттердi белгiлеу (разметка страницы), ??жат ??рылымы (структура документа) ж?не баспа?а шы?ару алдында м?тiндi к?ру (предварительный просмотр). Егер ??жат ??рамында арнайы элементтер (кестелер, кадрлар, графикалы? объектiлер т.с.с.) болса, тек беттердi белгiлеу ж?не баспа?а шы?ару алдында м?тiндi к?ру екi режимi ?ана баспа?а шы?арылатын ??жат жайлы алдын-ала толы? к?рiнiс бере алады.

А?ымда?ы ??жатты баспа?а шы?ару ?шiн:

1.?ажеттi ??жатты ашамыз;

2. Файл?Баспа?а шы?ару командасын орындаймыз немесе Ctrl+Shift+F12 пернелер комбинациясын басамыз, сонда "Баспа?а шы?ару" с?хбат терезесi ашылады (24-сурет).

3.Егер еш?андай параметрлер ?згертiлмейтiндей болса, ОК батырмасын шертемiз.

М?ндай с?тте ??жатты? басынан ая?ына дейiнгi барлы? беттерi бiр дана болып басылып шы?ады, оны? параметрлерi алдын ала келiсiлген м?ндердi ?абылдап т?рады немесе баспа?а шы?аруды? осыны? алдында?ы "Баспа?а шы?ару" с?хбат терезесiнде аны?тал?ан параметрлер ар?ылы орындалады.

24-сурет. Файл?Баспа?а шы?ару командасы.

Ашы? т?р?ан ??жатты баспа?а стандартты саймандар та?тасында?ы батырмасын шерту ар?ылы да орындау?а болады. ??жатты баспа?а шы?аруды болдырмау ?шiн Esc пернесiн басамыз.

Баспа?а шы?ару барысында Windows ж?йесiнi? Есептер та?тасында?ы принтердi? шартбелгiсi к?рсетiлiп т?рады. Баспа?а шы?аруды болдыртпау ?шiн, тыш?анды принтер шартбелгiсiне жеткiзiп, оны екi рет шерту керек. Шы??ан с?хбатты? терезеде ??жат?Баспа?а шы?аруды болдырмау (Документ?Отменить печать) командасы ар?ылы баспа?а шы?аруды болдырмау?а м?мкiндiк бар. Баспа?а шы?ару терезесiн жабу ?шiн Принтер?Жабу (Принтер?Закрыть) командасын орындаймыз.

Алдын ала келiсiм бойынша ??жатты? барлы? беттерi бiр дана болып ?ана басып шы?арылады. Бiра? оны бiрнеше дана етiп те шы?ару м?мкiндiгi бар, ол ?шiн:

1)Баспа?а шы?ару?а арнал?ан ??жатты ашу ?ажет;

2)Файл?Баспа?а шы?ару командасын орындап немесе Ctrl+Shift+F12 пернелер комбинациясын басып "Баспа?а шы?ару" (Печать) с?хбатты? терезесiн шы?арамыз;

3)Осы терезенi? "К?шiрмелер" (Копии) б?лiмiндегi К?шiрмелер саны (Число копии) ?рiсiне ??жатты? ?ажеттi к?шiрмелер санын тiкелей енгiземiз (немесе ?рiстi? о? жа?ында орналас?ан тiлсызы? батырманы басып ?ажеттi санды шы?арып орнату керек);

4)Алдын ала келiсiм бойынша "К?шiрмелер" б?лiмiнде К?шiрмелердi б?лiп ?ою (Разобрать по копиям) ?асиеті та?дал?ан, соны? н?тижесiнде бiрiншi дананы? барлы? беттерi толы? басылады, одан кейiн екiншi дананы? беттерi басылып шы?ады т.с.с. Ал егер барлы? даналарды ?атар алу ?ажет болса, онда К?шiрмелердi б?лiп ?ою (Разобрать по копиям) ?анатбелгісін алып тастау ?ажет, сонда е? алдымен барлы? бiрiншi беттер, сосын барлы? екiншi беттер т.с.с. болып басылып шы?ады. Б?л т?сiл баспа?а шы?ару уа?ытын бiршама ?ыс?арту?а м?мкiндiк бередi, бiра? м?нда ??жатты? барлы? даналарын реттеудi ?ркiм ?зi орындауына тура келедi;

5)?ажетті ?асиеттерін белгілеп бол?ан со? ОК батырмасын шертемiз.

??жатты толы?ымен емес, оны? тек бiр немесе бiрнеше беттерiн ?ана баспа?а шы?ару ?ажеттiлiгi жиi кездеседi. ??жатты баспа?а б?лiп шы?аруды? екi жолы бар, олар:

1)"Баспа?а шы?ару" (Печать) с?хбат терезесiнде жеке беттер н?мiрлерiн (немесе беттер диапазонын) на?ты к?рсету;

2)С?хбатты? терезені ашудан б?рын ?ажеттi беттердi белгiлеп алу. Сондай-а?, ??жатты? курсор т?р?ан а?ымда?ы беттi ?ана басып шы?ару?а болады.

??жатты? жеке беттерiн баспа?а шы?ару ?шiн мынадай ?рекеттер орындалады:

1. Баспа?а шы?ару?а арнал?ан ??жатты ашып, одан кейiн "Баспа?а шы?ару" с?хбат терезесiн экран?а шы?ару керек;

2. "Беттер" (Страницы) б?лiмiнде Н?мiрлер ?атарын та?дап алу ?ажет;

3. Енгiзу ?рiсiне басып шы?арылу?а тиiс беттер н?мiрлерiн ?тiр ар?ылы ажырата к?рсетiп жазып шы?амыз. Егер ?ажеттi беттер бiрiнi? артынан бiрi жал?асып т?рса, дефис ар?ылы бастап?ы ж?не со??ы беттер ?ана к?рсетiледi. Ал тiзбек т?рiнде бiрнеше диапазон болса, оларды да ?тiрмен б?лемiз, мысалы: 1-3,9,20-21,44,47-51,57-62. Егер ??жат бiрнеше iрi б?лiмдерден т?рса, ?р б?лiмдегi ?атар орналас?ан беттердi баспа?а шы?ару ?шiн енгiзу ?рiсiне беттер н?мiрлерiн ж?не оларды? б?лiмдерiн дефис ар?ылы к?рсетемiз. М?ндайда беттердi белгiлеу ?шiн р латын ?рпi, ал б?лiмдердi белгiлеуде - s ?рпi ?олданылады. Мысалы: р28s3-p12s5.

4. Егер тек курсор орналас?ан а?ымда?ы бiр беттi баспа?а шы?ару ?ажет болса, онда "Беттер" б?лiмiнен А?ымда?ы (Текущая) деген ?атарды белгiлеп алу ?ажет.

5. Со?ында ОК батырмасын шертемiз.

6.??жатты? ерекшеленген б?лiгiн баспа?а шы?ару ?шiн, ?ажеттi фрагменттi ерекшелеп ал?ан со? "Баспа?а шы?ару" с?хбат терезесiн ашып, оны? "Беттер" б?лiмiнде Ерекшеленген фрагмент (Выделенный фрагмент) ?атарын та?дап, со?ында ОК батырмасын шерту жеткiлiктi. Бiра? ??жат колонтитулдары (т?ра?ты тарау аттары) басып шы?арылмайды. Оны? ?стiне ??жатта?ы на?ты ерекшеленген б?лімге ?оса сол ?а?аз бетiнi? жо?ар?ы б?лiгi де басылып шы?арылады.

К?лемдi ??жаттарды баспа?а шы?аруда ?а?азды? екi жа? бетiн де пайдалану ар?ылы ?а?азды ?немдеуге болады. Кейбiр принтерлерде ?а?азды? екi бетiне де м?тiн басып шы?ару режимi бар, ал егер ондай м?мкiндiк болмай ?алса, т?мендегiдей етiп ?а?азды? екi бетiн де пайдалану?а болады: алдымен ??жаттын тек та? беттерiн пара?тын бiр жа?ына, ал екiншi жолы тек ж?п беттердi пара?ты? келесi бетiне басып шы?арамыз.

??жатты? тек та? (ж?п) беттерiн баспа?а шы?ару ?шiн келесi ?рекеттер орындалады:

1. Баспа?а шы?ару (Печать) с?хбат терезесiн ашамыз;

2. Баспа?а шы?арып алу (Вывести на печать) деген ашылатын тiзiмнен Та? беттер (Нечетные страницы) ?атарын та?дап алу керек;

3. Оны баспа?а шы?арып бол?ан со? ?а?азды оны? таза жа?ына басатындай етiп принтерге орналастырамыз;

4. Одан кейiн ж?п беттердi та?дап алып ?а?аз?а шы?арамыз;

5. ??жатты? барлы? ж?п (немесе та?) беттерiн баспа?а шы?арудан бас?а, к?рсетiлген б?лімні? (диапазонны?) де ж?п немесе та? беттерiн басып шы?ара аламыз. Мысал?а, Та? беттердi та?дау барысында Н?мiрлер ?рiсiнде 15-20 цифрларын енгiзсек, 15-, 17- ж?не 19-беттердi басып шы?арамыз;

6. Со?ында ОК батырмасын шерту керек.

Егер кітапша т?рде ??жатты баспа?а шы?ар?ымыз келсе, онда:

1)Файл?Баспа?а шы?ару (Файл?Печать) командасын ша?ырамыз;

2)Баспа?а шы?ару??асиеттері (Свойства) батырмасын басамыз. Сонда 25-суреттегідей с?хбат терезесі шы?ады.

25-сурет. Баспа?а шы?ару??асиеттері (Свойства) с?хбат терезесі.

3)Шы??ан с?хбатты? терезеде Пара?та?ы бет саны (Страниц на листе) ?асиеттері б?лімінде 2 санын та?даймыз;

4)Баспа?а жіберілетін ??жатты? бет сандарын 4-ке ?алды?сыз б?лінетіндей етіп толы?тырамыз - 4, 8, 12 ж?не т.б.;

5)?р бет н?мірлерін бір-бірінен н?кте ар?ылы ажырата к?рсетеміз, я?ни егер ??жат 8 беттен т?ратын болса - 8,1,6,3 - бет н?мірлерін бірінші жібереміз;

6)Принтерден осы пара?тарды - бірінші т?р?ан пара?ты со?ына, екіншісін оны? бетіне ?ойып аламыз;

7)Екінші рет баспа?а жіберу барысында Беттер б?лімінде - 2,7, 4, 5 - бет н?мірлерін к?рсетеміз;

8)Баспадан шы??ан пара?тарды бет н?мірлеріне с?йкестендіре ?айта ?ойып шы?амыз, сонда - бірінші пара?та - 1,2,7,8-ші беттер, ал екінші пара?та - 3,4,5,6-шы беттер орналас?ан.

Microsoft Excel-ді? версияларын, м?мкіндіктерін, ж?мыс принципін т?сіндірі?із. Microsoft Excel-дем?зір пункттерімен ж?не инструменттер панелімен ж?мыс істеу принципін т?сіндірі?із. Microsoft Excel - кесте iшiнде есептеу ж?мыстарын ат?ара отырып, оларды к?рнекi т?рде бейнелейтiн, диаграммаларды т?р?ызу, м?лiметтер базасын ??ру, сан т?рiнде берiлген м?лiметтер ар?ылы эксперименттер ж?ргiзу ж?не т.б. м?мкiндiктер беретiн программалы? кесте.

MS Excel программасын iске ?осу жолдары:

1)Тапсырмалар та?тасында?ы Iске ?осу (Пуск)?Программалар? Microsoft Excel командалы? ?атарын та?даймыз;

2)Ж?мыс ?стелінде программа сілтеуіші орналас?ан болса, тыш?анны? сол жа? батырмасын ?здіксіз сол объектіде екі рет шертеміз;

3)Тапсырмалар та?тасында MS Excel программасыны? батырмасы болса, тыш?анны? сол жа? батырмасын бір рет шертеміз.

MS Excel программасы iске ?осыл?аннан кейiн экранны? к?рiнiсi 1-суреттегiдей болады.

1-сурет.Excel программасыны? терезесi.

Excel электронды? кестесi iске ?осыл?аннан кейiн автоматты т?рде 1-кiтап (Книга 1) деген атпен жа?а ??жат ашылады. Б?л кiтапты? атын файлды са?тау кезiнде ?згертуге болады.

Б?дан бас?а жа?а кiтап жасау ?шiн стандартты саймандар та?тасынан ??ру (Создать) батырмасын шертемiз немесе Ctrl+N пернелер комбинациясын басамыз. Жа?адан ??рыл?ан кiтапты? аты ?нсіздік бойынша 2-кiтап, 3-кiтап (Книга 2, Книга 3) т.с.с. болады.

Excel терезесiнi? жо?ар?ы жа?ында терезенi бас?ару батырмалары бар Та?ырып ?атары орналас?ан.

Excel терезесiнi? екiншi жолы -М?зірлер ?атары.

?шiншi ж?не т?ртiншi жолдар Стандартты ж?не Форматтау саймандар та?тасыны? аспаптары.

Стандартты саймандар та?тасында орналас?ан батырмалар жиi орындалатын командаларды? ?рекеттерiн ?айталайды. Олар файлды са?тау, о?у, ?а?аз?а басу, к?шiру, енгiзу, сандарды? ?осындысын табу, м?лiметтердi реттеу ж?не т.б. ?рекеттердi жылдам орындау м?мкiндiгiн бередi.

Форматтау саймандар та?тасында?ы батырмалар ?арiп (шрифт) форматын та?дау м?мкiндiгiн бередi: м?тiндi жартылай ?арайтыл?ан, курсивтi, асты сызыл?ан етiп жазу, м?тiндi туралау, сандарды форматтау, жа?тау мен т?стердi ?олдана отырып, кестенi безендiру ?рекеттерiн жылдам орындау iстерiн ат?арады.

Бесiншi жол - Формулалар ?атары. М?нда ?рбiр ?яшы?ты? мазм?нын к?рiп, формулаларды ??деуге болады.

Бесiншi жол мен кестенi? со?ына дейiнгi аралы?ты электронды? кестенi? ж?мыс айма?ы алып т?рады. Кестенi? жолдары (?атарлары) санмен, ал ба?аналары латын ?рiптерімен та?баланады.

Т?менгi ?атар - ?алып-к?й ?атары, м?нда ?стiмiздегi уа?ытта?ы компьютердi? ж?мысы немесе Excel кестесi ж?нiнде а?парат шы?ып т?рады.

Т?менгi ?атарды? сол жа? шетiнде Excel кестесi ж?мыс режимiнi? индикаторы т?р - Excel кестесi м?лiметтердi? енгiзiлуiн к?тiп т?р?ан жа?дайда дайын режимiнде т?рады да, индикатор Дайын (Готов) деген с?здi к?рсетiп т?рады.

Пернелер та?тасыны? к?мегiмен м?зір ?атарына шы?у ?шiн ALT немесе F10 пернесiн басу керек. Б?л пернелер басыл?аннан кейiн Файл м?зірі бас?а т?ске ?згереді. Курсорды бас?ару пернелеріні? к?мегімен (?,?) ?ажеттi м?зір командасын та?даймыз да ENTER пернесiн басса? iшкi м?зір (подменю) ашылады. Iшкi м?зір командаларын ? немесе ? пернелерiнi? к?мегі ар?ылы та?дау?а болады. Команданы орындау ?шiн ENTER пернесiн басамыз. М?зір ?атарынан ж?мыс айма?ына ESC пернесiн басу ар?ылы оралу?а болады.

Excel кестесiнi? м?зір командаларын тыш?анмен орында?ан ?те же?iл, ?рi ?олайлы. ?ажеттi м?зір командасына тыш?ан курсорын орналастырамыз да, т?менгi сатылы м?зір командаларында тыш?анды жылжыта отырып, тиiстi командада тыш?анны? сол жа? батырмасын шертемiз. Тыш?анны? сол жа? батырмасын шерту ар?ылы ?анатбелгiлердi к?рсету немесе алып тастау, с?хбат терезелерiн ж?не iшкi беттердi ашу ?рекеттерi орындалады.

Excel электронды? кестесi жазыл?ан ?рбiр файл бiрнеше беттерден т?ратын кiтап болып саналады. Электронды? кесте iске ?осыл?ан мезетте 1-бет (лист 1) екпiндi болады. ?нсіздік бойынша ашыл?ан кез-келген кітап 3 беттен т?рады. Бір беттен келесi бетке ?ту ?ажет болса, с?йкес пара?ты? жарлы?ында тыш?анды шертемiз. Бір кітап 255 бет ж?мыс пара?ынан т?руы м?мкін. Ал ?ажеттi беттi? жарлы?ы экранда к?рiнбей т?рса, жарлы?тарды? сол жа?ында?ы ба?ыттауышта ((,() тыш?анды шерте отырып, жылжытамыз.

Excel электронды? кестесiнде ба?аналар A -Z, одан кейiн ретi бойынша AA -AZ, BA -BZ,... латын ?рiптерiмен белгiленедi ж?не оларды? саны -256- ?а те?.

Excel электронды? кестесiнде ?атарлар араб цифрларымен н?мірленеді ж?не оларды? саны - 65536-?а те?.

?рбiр ба?ана мен ?атарды? ?иылыс?ан жерiнде ?яшы? деп аталатын тiкт?ртб?рыш орналас?ан. ?рбiр ?яшы?ты? ба?ана ?рпiмен ?атар н?мiрiнi? ?иылысуына с?йкес адресi бар. Мысалы, A1 - бiрiншi ?яшы?ты?, ал В105 - В ба?аныны? 105 ?атарында?ы ?яшы?ты? адресi.

?яшы?тар?а м?лiметтердi (м?тiн, сан ж?не формулалар) енгiзуге болады. Электронды? кестеде а?ымда?ы немесе екпiндi ?яшы?ты к?рсететiн ерекше тiкт?ртб?рыш кестелiк курсор деп аталады. Кестелiк курсор орналас?ан ?яшы? екпiндi ?яшы? (а?ымды ?яшы?) деп аталады.

Пара?та?ы ?яшы?тарды? жалпы саны - 16 777 216-?а те?. ?рбiр ?яшы??а 32 мы? символ енгiзу м?мкiндiгi бар.

Бiр мезгiлде бiр ?яшы?пен немесе ?атар орналас?ан бiрнеше ?яшы?тар тобымен ж?мыс жасау?а болады. Белгiленген ?яшы?тар тобы ?яшы?тар блогы немесе торлар аралы?ы деп аталады. М?ндай блоктарды? адресi бiрiншi ?яшы?пен со??ы ?яшы?тарды? адресiн ?ос н?ктемен б?лiп жазу ар?ылы к?рсетiледi.

Мысалы: A1 ?яшы?ында тыш?анды шертi?iз де, тыш?анны? сол жа? батырмасын басулы к?йде ?стап, курсорды D9 ?яшы?ына дейін созы?ыз. Ж?мыс айма?ында бірінші ?яшы?тар блогы пайда болды, я?ни А1:D9.

Бір ж?мыс айма?ында бiр-бiрiмен байланыспа?ан бірнеше блоктарды белгiлеу ?шiн алдымен бiрiншi блокты белгiлеймiз, одан кейiн келесi ?яшы?тар блогын белгiлеу кезiнде [Ctrl] пернесiн басулы к?йде ?стап т?рамыз. Мысалы: F8:H16, E2:G6, A2:C8 , B10:D16 ?яшы?тар блогын бір ж?мыс айма?ында белгілеу ?лгісі 2-суретте к?рсетілген.

2-сурет. Бірнеше ?яшы?тар блогын белгілеу ?лгісі.

Тыш?ан к?мегiмен кесте б?лiктерi былай белгiленедi:

ба?ана - ?ажеттi ба?ана та?ырыбында?ы та?балан?ан ?рiпте (A,B,C...) тыш?анны? сол жа? батырмасын бір рет шерту;

?атар - ?ажеттi ?атар?а с?йкес келетiн н?мiрде (1,2,3...) тыш?анны? сол жа? батырмасын бір рет шерту;

бiрнеше ба?аналар - бiрiншi ба?анада тыш?анды шерткен со?, тыш?анны? сол жа? батырмасын бас?ан к?йде со??ы ба?ана?а жеткiземiз;

ж?мыс пара?ын - ба?аналар та?балан?ан ?рiптер жолы мен ?атар н?мiрiнi? ?иылыс?ан жерiнде тыш?анды шертемiз (кестенi? сол жа? жо?ар?ы шетi).

Пернелер к?мегiмен кесте б?лiктерiн белгiлеу ?шiн [Shift]+ [F8] пернелерiн бір рет басамыз да, [Shift] пернесін басулы к?йде ?стап т?рып курсорды бас?ару пернелері ар?ылы белгiлеу режимiне к?шемiз. Белгiлеу режимiнен [Esc] пернесiн басу ар?ылы шы?амыз.

2. MS Excel кестесiнде м?ліметтерді енгізу ж?не форматтау.

Кестені? ?яшы?тарына м?ліметтерді? келесі ?ш типіні? біреуін ?ана енгізе аламыз:

*сан;

*формула;

*м?тін. Егер енгізілетін символды? біріншісі сан болса, онда оны санды? типке жат?ызамыз. Кез-келген формула "=" символынан басталады. Егер бірінші символымыз ?ріп немесе апостроф ('') болса, оны? типі м?тін болып ?абылданады. MS Excel электронды? кестесінде ?арапайым м?тін ?яшы?ты? сол жа? шеті бойынша, ал сан о? жа? шеті бойынша тураланады.

?яшы?тарда м?ліметтер стандартты форматта к?рсетіледі. М?ліметті? форматын ?згерту ?шін Формат??яшы?тар... командасын орындаймыз (3-сурет).

3-сурет. Формат??яшы?тар... командасыны? с?хбатты? терезесі.

Шы??ан с?хбатты? терезе келесі б?лімдерден т?рады:

1)Сан - ?яшы?та?ы м?ліметті? берілу форматы та?далады:

2)Туралау - ?яшы?та?ы м?ліметтеі? орналасу т?ртібі, ?яшы?тарды біріктіру, м?ліметтерді? ориентациясы ж?не т.б. ?згертулер м?мкіндігін береді;

3)Шрифт - м?тінні? берілу шрифті, оны? к?лемі, т?сі ж?не т.б. ?згерту м?мкіндігін береді,

4)Шегініс - ?яшы? шектемесіні? берілу т?сілдері та?далады;

5)Т?р - ?яшы?ты? толтырылу т?сін та?дау, боялу т?сілін та?дау м?мкіндігі;

6)?ор?ау - ?яшы?ты ?ор?ау, формулаларды жасыру м?мкіндіктерін береді.

Excel программасыны? негiзгi ат?аратын ?ызметiнi? бiрi сандарды ??деу ж?не санды? м?ндердi к?рсету жолдары болып табылады. Excel программасында сандарды ?рнектеу т?сiлдерi ?р т?рлi топтар?а жiктеледi.

Мысалы: А1 ?яшы?ына 20000 деген санды енгізейік. Осы санны? берілу форматын ?арастырайы? (4-сурет):

4-сурет. Сан форматыны? берілу т?сілдері.

Егер берілген м?лімет ені бойынша ?яшы??а сыймай т?рса "####" т?рінде бейнеленеді. Б?л кезде ?яшы?ты? енін ?лкейту ?ажет.

Сандарды? форматын Формат??яшы?тар командасын немесе осы команданы жанама м?зірден орындау ар?ылы да та?дау?а болады.

?яшы?ты? енін ж?не биіктігін ?з ?алауымызша ?згертуге болады. Ол ?шін Формат??атар?Биіктігі... (Формат?Ба?ан?Ені...) командаларын орындаймыз немесе стандартты саймандар та?тасында?ы с?йкес батырмаларды шертеміз.

?яшы? ішіндегі м?ліметті жылжыту?а, к?шіруге, орнын ауыстыру?а болады. Ол ?шін:

1)?ажет ?яшы?ты белгілеп аламыз;

2)тыш?ан н?с?а?ышы формасына ауыс?анда сол жа? батырманы бас?ан к?йі ?яшы?та?ы м?ліметті ?ажетті орын?а апарамыз;

3)егер ?яшы?та?ы м?ліметті? к?шірмесін алу ?ажет болса, CTRL пернесін баса отырып объектіні жылжытамыз;

4)?яшы?ты автотолтыру ?дісімен толтыру ?шін ал?аш?а екі ?яшы?ты белгілеп алып, ?яшы?тарды? о? жа? т?менгі батырмасында тыш?ан н?с?а?ышы "+" формасына келгенде ?ажетті ба?ытта сол жа? батырманы баса отырып созамыз (5-сурет)

5-сурет. Ай аттарын автоматты толтыру.

?яшы?ты прогрессия к?мегімен толтыру ?шін Т?зету?Толтыру?Прогрессия командасын орындаймыз (6-сурет).Шы??ан с?хбатты? терезеде орналасу т?ртібін, типін та?даймыз да ОК батырмасын шертеміз. К?рсетілген ба?ытта автотолтыру орындалады.

6-сурет. Прогрессия к?мегімен автотолтыру.

Формулаларды автотолтыру сандарды автотолтыру сия?ты орындалады. Автотолтыру кезінде формулаларды? бас?а ?яшы?тар?а сілтемесіні? ерекшеліктері ескеріледі.

MS Excel электронды? кестесінде ?ш т?рлі сілтеме ?олданылады:

1) салыстырмалы сілтеме - Excel кестесi ?яшы?ты? адресiн а?ымда?ы ?яшы? адресiне салыстырмалы т?рде са?тайды. Мысалы: D4 ?яшы?ына =D1+D2 формуласын енгiзейік. Осы формуланы С4 ?яшы?ына к?шiрсек, м?нда =С1+С2 формуласы автоматты т?рде енгiзiледi;

2) абсолютті сілтеме - формуланы к?шiру барысында белгiлi бiр ?яшы??а немесе айма??а сiлтеме жасау ?ажет болса абсолюттi сілтеменi ?олданамыз. Абсолюттi сiлтеме "$" белгiсiнi? к?мегiмен жазылады. Мысалы, $C$15 т?рiнде сiлтеме жазылса, формуланы ?ай орын?а орналастырса? та, сол формулада тек C15 ?яшы?ында?ы м?н пайдаланылады;

3) аралас сілтеме - м?нда "$" белгiсi ?ажеттi орында ?ана жазылады, мысалы $C15 - ба?ананы? м?нiн т?ра?ты немесе C$15 - ?атарды т?ра?ты ?алдырып, ба?ананы ?згерту м?мкiндiгi бар. ?яшы?та?ы сілтемені F4 пернесін баса отырып ?згертуге болады:

F4 пернесін басу Сілтеме типі Бір рет басу Абсолютті сілтеме ($A$9) Екі рет басу Аралас сілтеме (?атар бойынша абсолютті) (A$9) ?ш рет басу Аралас сілтеме (ба?ан бойынша абсолютті) ($A9) Т?рт рет басу ?алыпты режім (A9)

?яшы?тарда?ы м?ліметті арнаулы автоформат к?мегімен ?згертуге болады. ?ажетті ?яшы?тарды белгілеп ал?аннан со? Формат?Автоформат... командасын орындаймыз (7-сурет). Ашыл?ан с?хбатты? терезеден ?зіміз ?ала?ан ?лгіні та?дап аламыз.

7-сурет. Формат?Автоформат... командасы.

М?ліметті енгізу барысында Т?зету?Алмастыру... командасыны? немесе CTRL+H пернелер комбинациясыны? к?мегімен ?ажетті ?згерісті енгізуге болады. Ашыл?ан с?хбатты? терезеде Іздеу: ?атарына ?згертілетін с?з, с?з тіркесі, с?йлем енгізіледі, ал Алмастыру мына?ан: ?атарына ауыстырыл?ан с?з, с?з тіркесі, с?йлем жазылады. Алмастыру немесе Т?гелімен алмастыру командаларын та?дау ар?ылы ауыстыруды орындаймыз (8-сурет).

8-сурет. Т?зету?Алмастыру... командасы.

8-суреттегі Наурыз с?зін С?уір с?зімен автоматты т?рде ауыстырыл?ан терезе 9-суретте к?рсетілген.

9-сурет. Автоауыстырудан кейінгі терезе.

Кестенi ??рып, форматтап бол?аннан со? файлы?ызды ?згертуден ?ор?ау м?мкiндiгi бар. Excel кестелерiнде ж?мыс кiтабын т?тас к?йiнде, ж?мыс пара?ын немесе бiрнеше ?яшы?тарды ?згертуден ?ор?ау?а болады. ?ор?аныс ?рбiр ?яшы??а ?сер етедi де, ?ор?аныс алып тастал?анша сол ?яшы?та?ы м?лiметтердi ?згерту м?мкiндiгi шектеледi. ?детте, ?ор?аныс есептеу формулалары, кестенi? та?ырыптары т.с.с м?лiметтерге ?ойылады.

3. MS Excel электронды? кестесіні? функциялары.

MS Excel электронды? кестесінде математикалы?, финансты?, статистикалы? ж?не логикалы? функцияларды? жиыны ендiрiлген. Егер кестеге бiрнеше сандар енгiзiлетiн болса, Excel программасы оларды ?арапайым арифметикалы? ортасын табудан бастап, к?рделi тригонометриялы? есептеулердi жасау?а 300-ден аса т?сiлмен ??дей алады. Excel функциялары - программа жадында са?талып т?р?ан арнайы формулалар болып табылады. ?рбiр функция - функцияны? аты мен оны? аргументi ар?ылы ?рнектеледi. Аргументтер дегенiмiз- н?тиже алу ?шiн ?олданылатын м?лiметтер. Функцияны? аргументi сiлтемелер немесе атау, м?тiн, сан, уа?ыт немесе мерзiм бола алады. Аргументтер функция атыны? о? жа?ында жай жа?шаны? iшiнде жазылады.

MS Excel электронды? кестесіндегі Функция шебері (Мастер функций) дайын формулаларды есептеуге арнал?ан. Функцияны іске ?осу ?шін Вставка?Функция... командасын орындаймыз немесе стандартты саймандар та?тасынан батырмасын шертеміз. Функция шебері екі ?адамнан т?рады:

1) бірінші ?адам - ?ажетті функцияны іздеу, категорияны ж?не функцияны та?дау б?лімдерінен т?рады (10-сурет).

10-сурет. Функция шеберіні? с?хбатты? терезесі.

2) 2-ші ?адам - функцияны берілген аргументтері бойынша есептеу б?лімдерінен т?рады, м?нда?ы:

1 - аргумент енгізілетін функция аты;

2 - аргументтер енгізілетін ?ріс;

3 - аргументтер енгізілетін ?рісті орау батырмасы. Егер ?ріс ораулы болса, осы батырманы ?айта басу ар?ылы ашамыз;

4 - аргументтер мен функцияны? а?ымда?ы м?ні;

5 - функцияны бейнелеу айма?ы;

6 - берілген функция ж?нінде аны?тама алу батырмасы.

Функциялар есептеулердi ы?шамды к?йде жазу ?шiн ?олданылады ж?не мынадай т?рде жазылады. Мысалы:

=А9 + COS(D7), м?нда?ы А9 - ?яшы?ты? адресi; COS - функцияны? аты, жай жа?шаны? iшiнде аргументi к?рсетiледi; D7 - аргумент (сан, м?тiн, ж?не т.б.), сан т?р?ан ?яшы??а сiлтеме болып т?р.

Функция?а аргументтерді келесі т?сілдермен енгізуге болады:

1)?ажетті адресті немесе ?яшы?тар блогын пернета?тадан теру ар?ылы;

2)ж?мыс кітабында?ы ?ажетті ?яшы?тарды немесе ?яшы?тар блогын белгілеу. Б?л кезде аргументтер енгізілетін ?рісті орап ?ою?а немесе бас?а жерге апарып ?ою?а болады (3).

Кейде есептеулерді ?андай да бір "тізім" ар?ылы ж?ргізуге тура келеді, я?ни функция аргументі ретінде ?андай да бір ішкі функция алынады. М?ндай кезде формула ?атарында?ы функция аттары к?рсетілген ішкі тізімді ?олдану?а болады.

Мысалы: А1 ?яшы?ында х=1 м?ні енгізілген, А2 ?яшы?ында?ы ln(sin x) функциясын есептеу жолын ?арастырайы?.

А2 ?яшы?ында Функция шеберін ша?ырамыз. Шы??ан с?хбатты? терезені? Математикалы? категориясынан LN (натураль логарифм) функциясын та?даймыз да ОК батырмасын шертеміз. Функция аргументін енгізу ?шін Функция Аттары б?лімінен ?ажетті функцияны к?рсетеміз. Ішкі функцияны? аргументі ретінде А1 ?яшы?ында?ы м?нді белгілейміз. Жалпы функцияны есептеу формуласы 11-суретте к?рсетілген.

11-сурет. Ln(sin x) функциясын есептеу жолы.

MS Excel кестесінде ?олданылатын стандартты функциялар тізімі:

Дата и время функциясыны? ??рамы:

Сегодня () - а?ымда?ы к?нді м?тіндік форматта белгілейді;

Год(дата), Месяц(дата), День(дата), ДеньНед (Дата;2) - с?йкесінше, жыл, ай, к?н, апта к?ндерін белгілейді. ДеньНед функциясында?ы 2 аргументі - д?йсенбіден бастал?ан апта к?ндерін есептеу ?шін ?ажет. Мысалы: =ДеньНед(Сегодня();2) - ?яшы??а ?ажетті апта к?нін шы?ару.

Математикалы? функциялар категориясы:

ABS (число) - санны? модулі;

ACOS (число) - б?рышы 0 мен ? радиандар аралы?ында аны?талатын санны? арккосинусы;

ASIN (число) - б?рышы ?/2 мен ?/2 радиандар аралы?ында аны?талатын санны? арксинусы;

ATAN (число) - б?рышы -?/2 мен ?/2 радиандар аралы?ында аны?талатын санны? арктангенсы;

SIN (число), COS(число), TAN (число) - берілген санны? с?йкес тригонометриялы? функциялары;

LN(число) - санны? натураль логарифмі;

LOG(число; основание) - берілген негіз бойынша санны? логарифмін аны?тайды;

LOG10 (число) - онды? логарифм;

ГРАДУСЫ (угол) - радианды градус?а айналдырады;

ЗНАК (число) - санны? та?басын аны?тайды: 1 - егер ж?п сан болса; 0 - егер сан 0-ге те? болса; -1 - та? сан болса;

КОРЕНЬ (число) - квадрат о? т?бірді аны?тайтын функция;

МОБР (массив) - берілген массивтегі квадрат матрица?а кері матрицаны аны?тайды. Массив ?яшы?тар блогы ретінде, мысалы, А1:С3 немесе т?ра?тылыр массиві ретінде берілуі м?мкін (б?л кезде ба?анда?ы сандар ":" символымен, ал ?атар бойынша ";" символымен ажыратылады). CTRL + SHIFT +ENTER пернелдер комбинациясын шерту ар?ылы матрицалы? формулаларды ая?таймыз;

МОПРЕД (массив) - массивте берілген квадрат матрицаны? аны?тауышын аны?тайды;

МУМНОЖ (массив1; массив2) - матрицаларды? к?бейтіндісін аны?тайды;Н?тижесінде ж?не бір матрица шы?ады;

ОКРУГЛ (число; число_разрядов) - онды? разряд бойынша д??гелектейді;

СУММ (число1; число2; ...) - аргументтер тізіміне кіретін барлы? сандарды? ?осындысын аны?тайды;

Статистикалы? функциялар:

МАКС(аргумент1; аргумент2;...) - аргументтерді? максимумын аны?тайды;

МИН(аргумент1; аргумент2;...) - аргументтерді? минимумын аны?тайды;

СРЗНАЧ(аргумент1; аргумент2;...) - аргументтерді? орта м?нін есептейді;

СЧЕТЕСЛИ(диапазон; условие) - шарт?а с?йкес келетін диапазон аралы?ында?ы аргументтер санын есептейді;

Логикалы? функцииялар ?андай да бір шартты? орындалу н?тижесіне байланысты ?ызмет етеді. Б?л шарттарда салыстыру операциялары ?олданылады: =, >, (те? емес), >= (?лкен немесе те?), =20000;A1!

М?нда?ы:

- ?айталанатын жолды? немесе ба?анды? м?ліметтерді к?шіру ?шін пайдаланатын бастап?ы ж?мыс пара?ыны? атауы;

! - сол пара??а сілтеме белгісі;

- бастап?ы пара?тан м?ндері к?шірілетін ?яшы? немесе ?яшы?тар блогына сілтеме (со??ы пара?та формула енгізілетін ?яшы?ты алдын-ала та?дап алу керек).

Мысалы: Математика, физика, информатика п?ндеріне арнал?ан электронды? емтихан тізбесін ??рып, оларды байланыстыр?аннан со? шы?атын кестені к?рсетейік. Ол ?шін:

1)1-суреттегідей кестені толтырып, оны Матем.xls деген атпен са?тайы?;

1-сурет. Беттер арасында?ы байланыс.

2)?р пара?ты? атын п?н атына байланысты ауыстырамыз;

3)Со??ы бетте (?орытынды) байланысты ж?зеге асыру ?шін - осы беттегі D4 ?яшы?ына =матем!D4, E4 ?яшы?ына =физика!D4, ал F4 ?яшы?ына =информатика!D4 сілтемелерін енгіземіз;

4)егер кез-келген ?яшы?та?ы ба?аны ?згертсек, автоматты т?рде ?орытынды бетте сол ?згеріс сипатталады.

2. MS Excel электронды? кестесінде аналитикалы? геометрия есептерін шы?ару жолдары.

Мына шартпен берілген эллипсоидты? жо?ар?ы бетін т?р?ызайы?:

х?[-3; 3], y?[-2; 2] диапазон аралы?ында ?=0,5 ?адаммен екі айнымалы да ?згереді.

2)Ол ?шін:

2.1)х айнымалысын А1 ?яшы?ына, ал А2 ?яшы?ына аргументті? сол жа? м?нін (-3) енгіземіз;

2.2)А3 ?яшы?ында ?адамды ?ос?анда?ы м?нді енгіземіз, я?ни =A2+$K$2 формуласын енгіземіз ж?не осы формуланы А14 ?яшы?ына дейін толтырамыз;

2.3) у айнымалысыны? м?нін В1 ?яшы?ына енгіземіз ж?не С1 ?яшы?ында ?адамды ?ос?аннан кейінгі м?нді есептейміз, я?ни =B1+$K$2 формуласын енгіземіз, оны J1 ?яшы?ына дейін созамыз;

2.4)z айнымалысыны? м?нін есептеу ?шін В2 ?яшы?ын екпінді жаса?аннан со? Функция шеберін ша?ырып, оны? екінші ?адамында "Категория" ?рісінен "Математикалы?" типін та?даймыз. Функция ?рісінен "Корень" функциясын та?даймыз ж?не шы??ан с?хбатты? терезеге т?бір асты айнамылысыны? бірініш м?нін есептеуге ?ажетті формуланы енгіземіз, я?ни: =КОРЕНЬ(1-$A2^2/9-B$1^2/4), б?дан со? ОК батырмасын шертеміз. В2 ?яшы?ында #ЧИСЛО! м?ні шы?ады, ?йткені х=-3 ж?не у=-2 н?ктелерінде т?р?ызылатын эллипсоид жо?;

2.5) Н?тижеде 2-суреттегідей м?ндер кестесін аламыз:

2-сурет.Эллипсоид функциясын есептеу кестесі.

3)Берілген функцияны? диаграммасын т?р?ызу ?шін Диаграмма шеберін ша?ырамыз. Содан со?:

3.1)1 ?адамда диаграммы типін - "Поверхность", ал к?рінісін - "Проволочная (прозрачная) поверхность" деп аламыз;

3.2)2 ?адамда "Диапазон данных" ?рісінде тыш?ан н?с?а?ышыны? к?мегімен B2:J14 аралы?ын к?рсетеміз, ал "Подписи оси Х" ?рісінде х айнымалысыны? м?ндер аралы?ын к?рсетеміз: А2:А14. у айнымалысыны? м?ндерін "Ряд" ?рісінде бейнелейміз, я?ни "Ряд 1" жазбасын белгілеп ал?аннан со? "Имя" ?рісін а?ымды етеміз де у айнымалысыны? бірінші м?нін (-2) енгіземіз. Д?л осылай "Ряд 9" жазбасына дейін ?айталаймыз. ?ажетті жазбалар орындалып бол?аннан со? "Далее" батырмасын шертеміз;

3.3)3 ?адамда диаграмма та?ырыбын ж?не осьтерін енгіземіз;

3.4)4 ?адамда диаграмманы? орналасу орнын аны?таймыз. Диаграмма к?рінісі 3-суретте берілген.

3-сурет. Эллипсоид диаграммасы.

3. М?лiметтерді с?рыптау ж?не с?згілеу.

М?лiметтер базасымен ат?арылатын негiзгi ж?мыс оны? ??рамынан айры?ша белгiлерiне ?арай м?лiметтердi iздеу болып табылады. Жазбалар саны не??рлым к?п бол?ан сайын м?лiметтi iздеу ?иындай бередi. Excel б?л ?иынды?ты шешудi м?лiметтердi с?рыптау ар?ылы орындау м?мкiндiгiн бередi.

Деректер?Фильтр (Данные?Фильтр) командасын орындау ар?ылы ?ажеттi жазбаларды бас?алардан б?лiп алу?а, екшеп терiп алу?а болады. Екшеп терiп алуды автоматты т?рде Автофильтр командасыны?, ал ж?й ?рекеттер ар?ылы (?олмен) Ке?ейтiлген фильтр (Расширенный фильтр) командасыны? к?мегiмен орындау?а болады.

Автофильтрдi пайдаланып, жазбаларды екшеп теру ?рекеттерiн орындау ?шiн, алдымен курсорды м?лiметтер базасы ретiнде ?арастырылатын кестенi? iшiне орналастырамыз немесе жазбаларды белгiлеймiз. Одан кейiн Данные?Фильтр?Автофильтр командасын орындаймыз. Н?тижесiнде ?рiс аттары ма?ында т?мен ?арай ба?ыттал?ан тiксызы? батырмалар пайда болады. Осы батырмаларды шерту ар?ылы ?рбiр ?рiстегi м?лiметтердi екшеп терiп алу критерийлерiн та?дай аламыз. Пайда бол?ан iшкi м?зірдегi Барлы?ы (Все) б?лiмi фильтрден ?ткiзудi то?татады, ал Шарт (Условие) б?лiмiн та?дау н?тижесiнде екшеп алу параметрлерiн та?айындау м?мкiндiгiн беретiн с?хбат терезе ашылады. Бiр ?рiсте орналас?ан м?лiметтердi Ж?НЕ не НЕМЕСЕ логикалы? функцияларымен байланыс?ан екi шартты бiруа?ытта тексере отырып, екшеп теруге болады.

Ке?ейтiлген фильтрдi (Расширенный фильтр) пайдаланбас б?рын мынадай ?ш айма?ты аны?тап (??рып) алу ?ажет:

-Тiзiм аралы?ы (интервал списка), я?ни м?лiметтер базасы айма?ы;

- Критерийлер аралы?ы (интервал критериев) - екшеп теру ?рекетi ?ткiзiлетiн айма?;

- Шы?арып алу аралы?ы (интервал извлечения) - екшеп теру н?тижесi орналас?ан айма?.

Ке?ейтiлген фильтр к?мегiмен м?лiметтердi екшеп терiп алу ?шiн Данные?Фильтр?Расширенный фильтр командасын орындаймыз. Экранда пайда бол?ан Ке?ейтiлген фильтр с?хбат терезесiнде аралы?тарды? координаталарын к?рсету керек. Егер екшеп теру н?тижесiн бас?а орын?а к?шiру ?ажет болса, онда Н?тиженi бас?а орын?а к?шiру (Скопировать результат в другое место) ауыстыр?ышын iске ?осамыз.

MS Excel программасында м?лiметтер базасы ретiнде ?арастырылатын кестенi с?рыптау м?мкiндiгi бар. С?рыптау ?рекетiн орындау ?шiн, м?лiметтер базасын белгiлеп немесе курсорды сол айма??а орналастыр?ан со?, Деректер?С?рыптау командасын орындаймыз. Осы мезетте С?рыптау ау?ымы (Сортировка диапазона) с?хбат терезесi ашылады. Б?л терезеде Жазбалар?а (Ау?ымны? бiрiншi ?атары) (Подписям, первая строка диапазона) ауыстыр?ышын ?осып, с?рыптау ж?ргiзiлетiн ?рiс атын та?даймыз. Сонымен бiрге, с?рыптау т?сiлiнi? ?су ретiмен немесе кему ретiмен екi м?мкiндiгiнi? бiрiн та?дап ал?анннан кейiн ОК батырмасын шертемiз.

М?лiметтер базасы осы ?рекеттер орындал?ан со? ?зiмiз та?айында?ан параметрлерге с?йкес реттеледi. Символды? м?тiндерден т?ратын ?рiстер алфавиттiк ретпен с?рыпталады.

Показать полностью… https://vk.com/doc167593314_437455729
4 Мб, 24 апреля 2016 в 8:38 - Россия, Москва, ГЭИ, 2016 г., docx
Рекомендуемые документы в приложении